Ας Μιλήσουμε για Βρικόλακες (Reprise) – Μέρος Α’ : Ο Ρομαντικός Βρικόλακας

by Αταλάντη Ευριπίδου

Η πρώτη μου επαφή με λογοτεχνικούς βρικόλακες ήταν η σπουδαία σειρά βιβλίων της Αγγέλα Ζόμμερ-Μπόντενμπουργκ με πρωταγωνιστή τον «Μικρό Βρικόλακα», Ρούντιγκερ φον Σλοτερστάιν. Τα διάβασα πιτσιρίκα και συνέχισα να τα διαβάζω μέχρι που μεγάλωσα – θα τα διάβαζα ακόμη αν ήταν σε κάποιο μέρος της βιβλιοθήκης μου που να μπορούσα να φτάσω. Οι βρικόλακες της Ζόμμερ-Μπόντενμπουργκ ήταν αιμοδιψείς, κοιμούνταν σε φέρετρα και ζούσαν σε κρύπτες, πετούσαν τη νύχτα με σκωροφαγωμενες μπέρτες που μύριζαν μούχλα και φοβούνταν τους σταυρούς και τα σκόρδα. Και, παρ’ όλα αυτά, ήταν ενσωματωμένοι πλήρως σε ιστορίες κατάλληλες για παιδιά. Έχω διαβάσει πολλά βιβλία στη ζωή μου, γενικότερα, και πολλά βιβλία με βρικόλακες συγκεκριμένα, όμως νομίζω πως, αν δεν ήταν ο «Μικρός Βρικόλακας» θα ήμουν μια πολύ διαφορετική αναγνώστρια, συγγραφέας και αρπιτζού σήμερα.

Η δεύτερη επαφή μου με βρικόλακες έγινε μέσω κόμικ και, συγκεκριμένα, των «Αρπακτικών», που δημοσιεύονταν τότε στο περιοδικό «9» της «Ελευθεροτυπίας». Γραμμένο από τον Jean Dufaux και εικονογραφημένο από τον Enrico Marini, το κόμικ αυτό διαμόρφωσε μεγάλο κομμάτι της ενήλικης αισθητικής μου σχετικά με τους βρικόλακες και το τι ήθελα από μια ιστορία που να τους αφορά. Δεν ήταν μια ιστορία χωρίς προβλήματα, το τέλος της ήταν κάπως βιαστικό, μας άφησε με κάποια κενά, η μυθολογία είχε κάποιες ασάφειες – εντάξει, τα ξέρω όλα αυτά. Και δεν με νοιάζει ιδιαίτερα, όπως δεν με ένοιαζε ιδιαίτερα κι όταν πρωτοδιάβαζα τα «Αρπακτικά». Σπάνια μας ενδιαφέρουν τα ελαττώματα των πραγμάτων που μας διαμορφώνουν, έτσι δεν είναι;

Και μετά ήρθε το τελειωτικό χτύπημα: διάβασα το «Interview With The Vampire». Η έκδοσή μου είναι φθαρμένη γιατί την έχουν διαβάσει δεκάδες άτομα μετά από μένα, αλλά την αγαπώ και την έχω σε περίοπτη και εύκολα προσβάσιμη θέση στη βιβλιοθήκη μου. Είναι το αγαπημένο μου μυθιστόρημα, για λόγους που είναι πολύ προσωπικοί, παρότι αναγνωρίζω πως δεν είναι το καλύτερο βιβλίο που έχω διαβάσει. Όπως, όμως, έχω πει και γράψει πολλές φορές, είναι εκείνο το βιβλίο που, αν το είχα γράψει εγώ, δεν θα άλλαζα ούτε λέξη. Ήταν, επίσης, το πρώτο μυθιστόρημα που διάβασα ποτέ μου στα αγγλικά – μέχρι τότε διάβαζα μεταφρασμένη λογοτεχνία. Ήταν και το πρώτο βιβλίο τρόμου που διάβασα. Γενικά, πολλές πρωτιές για την Anne Rice και, μάλλον, αυτός είναι και ο λόγος που με επηρέασε τόσο βαθιά και σε τόσα πολλά επίπεδα.

Κάπου εδώ, τελειώνει η ιστορική αναδρομή και ξεκινάει η πραγματική εισαγωγή του άρθρου. Σε περίπτωση που δεν το καταλάβατε, απόψε θα μιλήσουμε για βρικόλακες. Για βρικόλακες λογοτεχνικούς και μόνο. Όχι παραδοσιακούς, όχι τηλεοπτικούς, όχι κινηματογραφικούς. Μπορεί να αναφέρω κανένα κόμικ, αλλά αυτή είναι μια στήλη που αφορά τον γραπτό λόγο και έτσι θα ήθελα να παραμείνει. Συγχωρέστε με, λοιπόν, αν παραλείψω να αναφερθώ σε αγαπημένες σας ταινίες και σειρές, υπόσχομαι όμως να επανορθώσω με πολλά – πολλά! – βιβλία. Να σημειώσω, επίσης, πως μεγάλο κομμάτι αυτού του άρθρου θα είναι βασισμένο σε μια ομιλία που έκανα τον Φλεβάρη του 2016, στο βιβλιοπωλείο του Πατάκη, στα πλαίσια των εκδηλώσεων προ του Φantasticon. Όσοι τη χάσατε, μην ανησυχείτε, θα διαβάσετε αρκετά από όσα είπα τότε. Όσοι την παρακολουθήσατε, θα δείτε και αρκετά νέα πράγματα, που ευελπιστώ πως θα κρατήσουν το ενδιαφέρον σας. Για ευκολία, θα χωρίσουμε τους βρικόλακές μας με βάση τις εποχές και τα αντίστοιχα λογοτεχνικά ρεύματα στις εξής κατηγορίες: ο Ρομαντικός Βρικόλακας, ο Πυρηνικός Βρικόλακας, το Σκοτεινό Αντικείμενο, ο Χορτοφάγος Βρικόλακας.

Ο Ρομαντικός Βρικόλακας

Πριν περάσουμε στους βρικόλακες καθεαυτούς, θα πρέπει να αναφερθώ στα δύο λογοτεχνικά ρεύματα που τους γέννησαν. Πλάκα-πλάκα, αυτή είναι η τρίτη εισαγωγή που κάνω. Έχει βρικόλακες πιο κάτω, αλήθεια, το υπόσχομαι. Από τη μία πλευρά, έχουμε τον Ρομαντισμό, ο οποίος θέλει τον έρωτα και τον θάνατο αλληλένδετους, επικεντρώνεται στην έντονη έκφραση συναισθημάτων και στη διαρκή αναζήτηση άφταστων στόχων. Και, από την άλλη πλευρά, έχουμε τη Γοτθική Λογοτεχνία, η οποία σχετίζεται – όπως και η γοτθική αρχιτεκτονική και ζωγραφική που την επηρέασαν – στην επιβολή του μεγαλειώδους περιβάλλοντος χώρου στον μικρό, ασήμαντο άνθρωπο. Εσφαλμένα, πολλοί πιστεύουν πως  το γοτθικό στοιχείο αφορά βρικόλακες, μαύρο χρώμα, νεκροταφεία και φέρετρα. Αυτό δεν είναι ακριβώς αλήθεια ή, τουλάχιστον, δεν ήταν αλήθεια στις απαρχές του γοτθικού ρεύματος. Τόσο αλληλένδετα υπήρξαν αυτά τα δύο ρεύματα που συχνά είναι δύσκολο να ξεχωρίσουμε τι ανήκει πού – ποιητές όπως ο Shelley, ο Keats, ο Byron ήταν Ρομαντικοί, συγγραφείς όπως ο Walpole, η Mary Shelley και ο Stoker ήταν Γοτθικοί, ενώ ο Poe πατούσε με το ένα πόδι εδώ και με το άλλο πόδι εκεί.

Και πάμε, επιτέλους, στους βρικόλακες. Ο βρικόλακας, λοιπόν, ως ρομαντικό σύμβολο, συνδέει ιδανικά τις έννοιες του έρωτα και του θανάτου: αποτελεί ένα αντικείμενο πόθου που είναι, ταυτόχρονα, νεκρό και μη νεκρό. Ως γοτθικό σύμβολο, αντιπροσωπεύει την επιβλητικότητα και το μεγαλείο όχι του περιβάλλοντος χώρου, αλλά του περιβάλλοντος χρόνου: ένα πλάσμα αιώνιο και αμετάβλητο, σε αντίθεση με την πεπερασμένη ύπαρξη και την παροδική επιρροή ενός ανθρώπου στην κοσμική ιστορία. Το γεγονός ότι βλέπουμε, συνήθως, τον βρικόλακα της ρομαντικής εποχής να κατοικεί σε μέρη που παρουσιάζονται ως αρχετυπικά γοτθικά τοπία (π.χ. απομονωμένα κάστρα, αποκλεισμένα από χιονισμένες εκτάσεις όπου συχνάζουν λύκοι) βοηθάει, επίσης.

Ο Ρομαντικός Βρικόλακας συμβολίζει το πολιτισμικά και σεξουαλικά αλλότριο. Το πολιτισμικά αλλότριο διότι, στις περισσότερες περιπτώσεις, είναι ξενόφερτος και εξωτικός, πλην όμως θελκτικός. Και το σεξουαλικά αλλότριο γιατί δεν υπακούει στις επιταγές της πουριτανικής, βικτωριανής εποχής και είναι απελευθερωμένος – κάτι που τον καθιστά επικίνδυνο και ποθητό ταυτόχρονα. Ο Ρομαντικός Βρικόλακας είναι το Άλλο που πρέπει να ηττηθεί για να γλιτώσουν από τον πειρασμό του αθώες, νεαρές κορασίδες.

Ο βρικόλακας είναι ένα πλάσμα φτιαγμένο από αντιθέσεις: είναι νεκροζώντανος (αντιφατική λέξη ούτως ή άλλως), επικίνδυνος γιατί είναι ξένος, αλλά και ασφαλής για τον ίδιο ακριβώς λόγο: σε μία εποχή όπου αρχίζει να γίνεται για πρώτη φορά γνωστή και να παίρνει διαστάσεις η δράση των κατά συρροή δολοφόνων, αφηγήματα που παρουσιάζουν τέτοια τέρατα (ή μήπως δεν είναι ο βρικόλακας ενός άλλου είδους κατά συρροή δολοφόνος;) ως ξενόφερτα ταιριάζουν με την ανάγκη των ανθρώπων να αποδώσουν το κακό κάπου αλλού, κάπου μακριά απ’ αυτούς. Αρκεί να ρίξει κανείς μια ματιά στη λίστα των υπόπτων για τους φόνους του Αντεροβγάλτη για να δει ότι η συντριπτική πλειοψηφία τους δεν ήταν Άγγλοι, για παράδειγμα. Και, όπως αναφέραμε, είναι ποθητός, αλλά και αντικείμενο φόβου ταυτόχρονα.

Σ’ αυτές τις κλασσικές ιστορίες με βρικόλακες, η γυναικεία σεξουαλικότητα βρίσκεται πολύ συχνά στο επίκεντρο και, μάλιστα, δαιμονοποιείται. Είτε η αφύπνιση της σεξουαλικότητας οφείλεται στο Άλλο, είτε το Άλλο είναι καθεαυτό σύμβολο της «σατανικής» γυναικείας ερωτικής επιθυμίας, το τέλος της ιστορίας μας είναι πάντα το ίδιο: ο βρικόλακας οφείλει να καταστραφεί, όπως η γυναικεία σεξουαλικότητα οφείλει να ελεγχθεί. Είναι σημαντικό να έχουμε κατά νου ότι, την εποχή που γράφουν οι Ρομαντικοί και οι Γοτθικοί, ο ρόλος της γυναίκας στον πραγματικό κόσμο είναι κι αυτός εξίσου αντιφατικός: θέλει και της επιτρέπεται να σπουδάζει και να δουλεύει, ωστόσο εξακολουθούν να της επιβάλλονται τα συντηρητικά ιδεώδη των καιρών.

Πριν μερικά χρόνια, παρακολουθούσα ένα διαδικτυακό μάθημα για τη λογοτεχνία του φανταστικού και της επιστημονικής φαντασίας και έτυχε να ξαναδιαβάσω τον «Δράκουλα». Κάτι το οποίο μου φάνηκε ιδιαίτερα ενδιαφέρον (και το θέμα της εργασίας μου πάνω στο βιβλίο) ήταν οι περιγραφές των γυναικών του μυθιστορήματος αφότου έρχονταν σε επαφή με τον προσφιλή, αιμοδιψή Κόμη. Οι περιγραφές αυτές παρουσιάζουν μεγάλες ομοιότητες με μερικά από τα κύρια συμπτώματα της υστερίας. Για να βάλουμε τα πράγματα σε προοπτική, τον 19ο αιώνα, που γράφτηκε ο «Δράκουλας», πάνω από το ένα τέταρτο των γυναικών στον δυτικό κόσμο είχε διαγνωστεί με υστερία. Φεμινίστριες ακαδημαϊκοί όρισαν, μετέπειτα, την υστερία ως μία πολιτισμικά προσδιορισμένη ασθένεια, η οποία είχε τη ρίζα της ακριβώς στον αντιφατικό και διαρκώς εξελισσόμενο ρολο της γυναίκας που αναφέραμε παραπάνω. Αν και τα συμπτώματα της υστερίας έφτασαν να αριθμούν πάνω από 70 (!) σελίδες, τα πιο συνηθισμένα ήταν: παράλυση, ψευδαισθήσεις, υπνοβασία, νευρικότητα, σπασμωδικές κινήσεις της λεκάνης. Το «φιλί» του Δράκουλα προκαλεί παρόμοια συμπτώματα: η Λούσι υπνοβατεί, γίνεται ολοένα και πιο ανήσυχη και ολοένα και πιο υπερσεξουαλική.

Ο βρικόλακας, εν προκειμένω, αντικατοπτρίζει την ερωτική επιθυμία που έρχεται να ταράξει τα πουριτανικά ιδεώδη. Η σύγκρουση αυτή προκαλεί συμπτώματα παρόμοια με αυτά της υστερίας. Να σημειώσουμε, επίσης, και το εξής ενδιαφέρον: το όνομα Dracula προέρχεται από το ρουμάνικο drac, που σημαίνει «διάβολος», που με τη σειρά του προέρχεται από το λατινικό draco, που σημαίνει «δράκος». Από την άλλη, Lucy Westenra σημαίνει «φως της Δύσης». Ακόμη και σε ετυμολογικό επίπεδο, η διαβολική ερωτική επιθυμία (που έρχεται από την ανατολή) καταστρέφει μια φωτεινή και ενάρετη δυτική γυναίκα.

Στις πρώτες αυτές αφηγήσεις με βρικόλακες, η ερωτική επιθυμία είναι συχνά παράνομη ή κοινωνικά κατακριτέα. Στον «Δράκουλα» είναι επιθυμία για το ξένο, στην «Καρμίλλα» είναι επιθυμία για το ίδιο φύλο, στην «Κλαριμόντ» είναι επιθυμία για το «αμαρτωλό». Ακόμη και ο τρόπος με τον οποίο τρέφεται ο βρικόλακας θυμίζει ερωτική επαφή: έχουμε διείσδυση (κυνόδοντες σε δέρμα), ηδονή (για τον βρικόλακα και το θύμα του) και ανταλλαγή σωματικών υγρών (αίμα). Με άλλα λόγια, οι βρικόλακες είναι ένας τρόπος για του βικτωριανούς συγγραφείς να μιλάνε ανοιχτά για το σεξ χωρίς, πραγματικά, να μιλάνε ποτέ ακριβώς γι’ αυτό.

Συνοψίζοντας, ο Ρομαντικός Βρικόλακας είναι πάντα το Άλλο και ποτέ ο πρωταγωνιστής της ιστορίας. Είναι ένα σύμβολο που βρίθει από αντιθέσεις, αλλά, πρωτίστως, είναι ένα σύμβολο για την ερωτική επιθυμία – κυρίως τη γυναικεία. Για το κλείσιμο, δεν θα μπορούσα παρά να αναφέρω μερικά κλασσικά αναγνώσματα της εποχής αυτής, για όποιον ενδιαφέρεται:

Dracula – Bram Stoker

Carmilla – Sheridan Le Fanu

The Vampyre – John William Polidori

Wake not the Dead – Johann Ludwig Tieck

Clarimonde – Theophile Gautier

Vampire City – Paul Feval

The Last Lords of Gardonal – William Gilbert

A Mysterious Stranger – Anonymous

A Mystery of the Campagna – Anne Crawford

Varney, the Vampire – Sir Francis Varney

Ποιες είναι οι δικές σας αγαπημένες βικτωριανές ιστορίες με βρικόλακες; Μην ξεχάσετε να μας το πείτε στα σχόλια. Μέχρι την επόμενη φορά, καλές αναγνώσεις!

προτεινουμε επίσης

6 Σχόλια

Glokta 27 Οκτωβρίου 2016 - 3:26 ΜΜ

Καταπληκτικο αρθρο, περιμενω πως και πως το επομενο.

Reply
mm
Αταλάντη Ευριπίδου 3 Νοεμβρίου 2016 - 1:15 ΜΜ

Ευχαριστώ πολύ. Δεν αργεί, μόλις γράφτηκε και, λογικά, θα ανέβει Σάββατο.

Reply
Boozina (Boozie) Schadenfreunde 26 Οκτωβρίου 2016 - 12:46 ΠΜ

Αχ Μή ξυπνάς τους νεκρούς. Το λατρεύω.
Ξέχασες να πεις ότι ο Στόκερ είναι κλέφτης. 😛
Και λατρεύω την παράγραφο για την δαιμονοποίηση της γυναικείας σεξουαλικότητας.
Μπράβο φιλενάδα. <3
Περιμένω το Β'.

Reply
mm
Αταλάντη Ευριπίδου 26 Οκτωβρίου 2016 - 9:49 ΜΜ

Έρχεται αυτό το Σάββατο!

Reply
GewAnt 22 Οκτωβρίου 2016 - 6:19 ΜΜ

Έχω πραγματικά εντυπωσιαστεί. Είναι καταπληκτική η δουλειά που κάνετε και λατρεύω το συγκεκριμένο είδος υπερβολικά πολύ!! Εξάλλου και εγώ η ίδια γράφω ακριβώς γι’ αυτούς. Συγχαρητήρια πραγματικά!!

Reply
mm
Αταλάντη Ευριπίδου 24 Οκτωβρίου 2016 - 11:25 ΜΜ

Ευχαριστούμε πολύ για τα καλά σου λόγια! Αν δεν το έχεις ήδη διαβάσει, θα σου πρότεινα να διαβάσεις και το αντίστοιχο άρθρο μου με τα αγαπημένα μου διηγήματα με βρικόλακες, εδώ:

http://nyctophilia.gr/%ce%b9%cf%83%cf%84%ce%bf%cf%81%ce%af%ce%b5%cf%82-%cf%80%ce%bf%cf%85-%ce%b4%ce%b1%ce%b3%ce%ba%cf%8e%ce%bd%ce%bf%cf%85%ce%bd/

Έχω και links στα περισσότερα, οπότε μπορείς να διαβάσεις πολλές από τις ιστορίες που αναφέρονται δωρεάν στο διαδίκτυο 🙂

Reply

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα., συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά