Γκόλεμ: Ζωή από πηλό

by Ηλίας Τσιάρας

Σας καλωσορίζω σε ακόμα μια περιπλάνηση στις ξεχασμένες, αραχνιασμένες γωνιές του μύθου και του θρύλου, εκεί από όπου προέρχονται οι περισσότερες ανατριχιαστικές ιστορίες του σήμερα. Αυτή τη φορά θα αναφερθούμε σε ένα μυστηριώδες πλάσμα, η προέλευση του οποίου χάνεται στις απαρχές της καταγεγραμμένης ιστορίας. Όσοι έχουν ασχοληθεί έστω και λίγο με το Dungeons & Dragons, θα σας πούνε αμέσως πως πρόκειται για ένα άκρως επικίνδυνο, αν και συχνά άμυαλο τέρας (εκτός κι αν παίζουν τον μάγο, οπότε μάλλον θα επιδιώκουν να δημιουργήσουν ένα). Ο λόγος για το Γκόλεμ (Golem), ένα ανθρωπόμορφο κατασκεύασμα από ανόργανη ύλη, το αρχαίο ξαδελφάκι των σημερινών ρομπότ.

Stephen Hickman, “The Golem of Prague”

Ιουδαϊκές ρίζες

Η λέξη “γκόλεμ” αναφέρεται σε πολλά ιερά κείμενα του Ιουδαϊσμού και το κυριολεκτικό της νόημα είναι “άμορφη ύλη”. Στη Βίβλο εμφανίζεται μια φορά στον Ψαλμό 139:16 ως golmi (το γκόλεμ μου), δηλώνοντας έτσι τον μισοτελειωμένο πρωτόπλαστο που έχει μπροστά του ο Θεός. Κάτι παρόμοιο περιγράφεται και στις σελίδες του Ταλμούδ, όπου ο Αδάμ χαρακτηρίζεται ως γκόλεμ, λόγω της δημιουργίας του από πηλό/λάσπη. Αλλά και πιο πριν ακόμα, η λέξη “γκόλεμ” υπάρχει στο Mishnah (ή Mishna), την πρώτη καταγραφή των προφορικών παραδόσεων των Εβραίων, πιο γνωστό ως προφορική Τορά, και δηλώνει το αμαθές, άσοφο άτομο. Ακόμα και σήμερα, η έννοια του “γκόλεμ” υπάρχει στο λεξιλόγιο των Εβραίων, έχοντας την έννοια του χαζού ή του αβοήθητου, ενώ στα Yiddish, την ιδιόμορφη διάλεκτο των Εβραίων Ασκενάζι, δηλώνει κάποιον κατατονικό/ληθαργικό άνθρωπο.

Πλάθοντας ένα γκόλεμ

Το άγαλμα του ραβίνου Loew στο νέο δημαρχείο της Πράγας

Η παλαιότερη περιγραφή δημιουργίας ενός γκόλεμ από κάποιο ιστορικό, υπαρκτό πρόσωπο είναι αυτή που μας μεταφέρει ένας Πολωνός Καββαλιστής, κάπου στο 1650, ο οποίος αναφέρει πως ο ραβίνος της πολωνικής πόλης Chelm, Eliyahu, είχε κατασκευάσει ένα γκόλεμ για να τον βοηθά με τις βαριές δουλειές. Το γκόλεμ είχε στον λαιμό του μια αλυσίδα, από την οποία κρεμόταν η λέξη “emet” (“αλήθεια” στα εβραϊκά). Όταν χρόνια αργότερα ο Eliyahu αφαίρεσε την αλυσίδα από το γκόλεμ, αυτό κατέρρευσε και μετατράπηκε ξανά σε ένα βουναλάκι σκόνης.

Η επιγραφή μιας λέξης που θα συμβολίζει το shem (το όνομα Του Θεού) απευθείας πάνω στο σώμα του γκόλεμ είτε σε κάποιο χαρτί που θα ενσωματωθεί με τον πηλό (κατά κύριο λόγο στο μέτωπο, αλλά όχι αποκλειστικά) είναι καίριας σημασίας για την κατασκευή του γκόλεμ και είναι αυτό που θα εμφυσήσει τη ζωή στο άψυχο άγαλμα. Η διαγραφή ή η απομάκρυνση της λέξης αυτής επαναφέρει το γκόλεμ στην πρότερη κατάστασή του, αυτή της λάσπης ή του χώματος. Στις περισσότερες περιπτώσεις, η λέξη που χρησιμοποιείται για την ενεργοποίηση είναι “emet” και όταν ο κατασκευαστής/χειριστής δε χρειάζεται πια τις υπηρεσίες του άβουλου πλάσματος, διαγράφει το “e”, δημιουργώντας έτσι τη λέξη “met” (“νεκρός” στα εβραϊκά).  

Ο πήλινος γίγαντας στην Ευρώπη

Η πιο γνωστή ιστορία σχετικά με τα γκόλεμς προέρχεται από τα τέλη του 16ου αιώνα και διαδραματίζεται στην πανέμορφη πόλη της Πράγας. Σύμφωνα με τον θρύλο, ο ραβίνος Judah Loew ben Bezalel έπλασε από τη λάσπη του ποταμού Vltava ένα γκόλεμ, ώστε να προστατευτεί ο εβραϊκός πληθυσμός της πόλης από τους διωγμούς και τα πογκρόμ που είχε εξαπολύσει εναντίον του ο Αυτοκράτορας της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, Rudolf ΙΙ.

Το όνομα του γκόλεμ ήταν Josef, αλλά το φώναζαν Yossele. Λέγεται πως μπορούσε να γίνει αόρατο και να καλεί τα πνεύματα των νεκρών. Ο Loew, ως πιστός Ιουδαίος, απομάκρυνε το shem του δημιουργήματός του το βράδυ της Παρασκευής, ώστε να ξεκουράζεται το Σάββατο και το ενεργοποιούσε ξανά την Κυριακή. Υπάρχουν διάφορες εκδοχές σχετικά με τη μοίρα του Yossele. Κάποιοι υποστηρίζουν πως το πλάσμα ερωτεύτηκε και άρχισε να γίνεται βίαιο, άλλοι ότι το κατέλαβε δολοφονική μανία, ενώ η πιο αναίμακτη λέει πως ο Loew αφαίρεσε το shem του μπροστά σε μια κατάμεστη συναγωγή, με αποτέλεσμα το πλάσμα να ξαναγίνει άψυχος πηλός, τα κομμάτια του οποίου φυλάχτηκαν για μια ώρα ανάγκης.

The Golem of Prague with RabbI Loew

Τα γκόλεμ, το τέρας του Φρανκενστάιν και τα ρομπότ

Βγαίνει και σε steampunk! (Smite Janus by Brolo)

Πολλοί μελετητές πιστεύουν πως το γκόλεμ αποτελεί την πρωταρχική πηγή έμπνευσης πολλών κλασικών πλασμάτων του Φανταστικού, αλλά και τον πρόγονο των σημερινών ρομπότ και των αυριανών ανδροειδών. Ο Stephen Bertman μάλιστα υποστηρίζει πως η περιπλάνηση του τέρατος του Φρανκενστάιν μετά τη δημιουργία του, που το ίδιο επιλέγει για τον εαυτό του το συμβολικό όνομα Αδάμ, εμπνεύστηκε από το ποίημα του άντρα της Shelley, Wandering Jew (Περιπλανώμενος Ιουδαίος).

Ο Klaus Benesch, από την άλλη, παραλληλίζει τα γκόλεμς και τη χρήση τους από μάγους και αλχημιστές (με άλλα λόγια, μορφωμένους άντρες του Μεσαίωνα) με τα σημερινά ρομπότ και την αξιοποίησή τους στη βιομηχανία και σε διάφορες άλλες δύσκολες για τον άνθρωπο εργασίες.

Η αλήθεια είναι πως από την απαρχή του χρόνου όλοι οι λαοί έχουν τους δικούς τους θρύλους σχετικά με ανθρωπόμορφα κατασκευάσματα κατά εικόνα του δημιουργού τους, τα οποία πλάσθηκαν από χώμα, λάσπη, πηλό κτλ. και τους εμφυσήθηκε ζωή. Η μόνη διαφορά με το σήμερα είναι πως τώρα το κάνουμε με τη βοήθεια της τεχνολογίας και των ηλεκτρονικών κυκλωμάτων.

Άλλο ένα άρθρο του Dark Whispers έφτασε στο τέλος του. Αν θέλετε να μάθετε περισσότερα για αυτά τα μαγικά πλάσματα, θα σας πρότεινα να διαβάσετε το διασκεδαστικότατο “Feet of Clay” του Sir Terry Pratchett. Δεν είναι τρόμου, αλλά είμαι βέβαιος πως θα σας ενθουσιάσει.

Διαβάστε επίσης:

Βιβλιογραφία

Benesch, K. (1997). Technology Writ Language: The Machine, the Body, and the Text in Melville’s Shorter Narratives. (διαθέσιμο εδώ http://weberstudies.weber.edu/archive/archive%20B%20Vol.%2011-16.1/Vol.%2014.3/14.3Benesh.htm)
Bertman, S. (2015). The Role of the Golem in the Making of Frankestein. The Keats-Shelley Review, 29(1), 42-50.
en.wikipedia.org

Cover art: Tanhauser Gates by Yohann Schepacz

Επιμέλεια κειμένου: Σοφία Νέστορα, Γλωσσολόγος & Επιμελήτρια κειμένων

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά