Ο Κορφιάτης βρουκόλακας

by Nyctophilia

Ο νεοελληνικός βρικόλακας είναι βασικά ένας νεκροζώντανος. Τα βαμπίρ είναι ιδιαίτερα όντα που μοναδικό σκοπό έχουν να πίνουν αίμα ως τροφή και ως δύναμη ζωής. Στις νεοελληνικές παραδόσεις οι βρικόλακες εμφανίζονται να εκτελούν και βιοποριστικές εργασίες, να τρώνε φαγητά, να κάνουν ζημιές και μερικές φορές είναι εντελώς άκακοι. Βρικολακιάζουν σε προαύλιο εκκλησίας και μέσα στην εκκλησία, ενώ δεν πολλαπλασιάζονται (σε αντίθεση με τα βαμπίρ, που πολλαπλασιάζονται πίνοντας αίμα). Βρικόλακας λοιπόν είναι ο εκδικητικός νεκρός που απειλεί να βασανίσει τους ζωντανούς επιστρέφοντας μετά θάνατο.

Θανάσης Βέμπος

Το κυπαρίσσι και η ελιά

Η κερκυραϊκή ύπαιθρος παραμένει προνεωτερική. Μετά το φθινόπωρο και μέχρι την άφιξη των πρώτων τουριστών την άνοιξη, οι σκιές του ανάμεικτου με κυπαρίσσια ελαιώνα διατηρούν την ελάχιστη εκείνη ατμόσφαιρα που συντηρεί τις μαγικές αφηγήσεις και ξορκίζει τον υλισμό. Το πραξικοπηματικό πέρασμα στον κανόνα της απομάγευσης ως μόνο ερμηνευτικό εργαλείο μένει μετέωρο. Όσοι το χρησιμοποιούν είναι επήλυδες, των οποίων το πέρασμα θα σβήσει η επόμενη νοητική αυθαιρεσία. Όσο δεν συγχρονιζόμαστε με τον παλμό των φυλλωσιών δεν θα καταλάβουμε πόσο κοντά μας είναι όλα αυτά τα πλάσματα της μόνης πραγματικότητας που δικαιούται να υποστηρίζει ότι κατέχει το προνόμιο της έμπνευσης: της φανταστικής.

Ποιος είναι και τι κάνει ο βρικόλακας; Ο Μιχαήλ Δένδιας θα τον περιγράψει ως

«ο συν τω σώματι εμφανιζόμενος μετά θάνατου κακός άνθρωπος, όστις ανιστάμενος τας νύκτας από του τάκρου περιέρχονται τα γνωστά αυτώ μέρη. Αλλόμοιον δ’ εις εκίνον ούτις ήθελαν ίδει αυτού διότι όντος μεγάλην δυστυχίαν θέλει υποστή».

Ο Γεράσιμος Χυτήρης είναι εξίσου γλαφυρός:

«αναπαλλοτρίωτοι υπεξούσιοι των διαβολικών ορδών, μετέχουν και σαν εταίροι, αφού κρατούν την ικανότητα να διαπράττουν το κακό και σε βάρος των ζωντανών, τόσο με το φόβο που προκαλούν, όσο κι από επιδίωξη της ανεπανόρθωτα κακής τους φύσεως».

Τα σαγράδα χάσκουν ακόμα

Τα ερείπια των γαιοκτημονικών οικογενειών της υπαίθρου διατηρούν την κεντρική τους θέση όχι μόνο στο οικιστικό σχέδιο του χωριού, αλλά και στις αφηγήσεις. Πετάμε τα σκουπίδια μας μέσα και παρκάρουμε μπροστά τους για να τα κρύψουμε. Αυτά εκεί, επιζούν και μετά τον χαλασμό τους. Η ακλέρια και η ερμιά που οδήγησαν στην εγκατάλειψη είναι αναμενόμενη τιμωρία της συμπεριφοράς των αριστοκρατών στους φτωχούς χωριάτες. Αρπαγή περιουσιών, εξοντωτικές εργασίες, θάνατος. Οι παλαιότεροι θα μιλήσουν για τους ανθρώπινους σκελετούς που βρέθηκαν στα περίφημα σαγράδα. Ο άρχοντας πρέπει να τιμωρηθεί και, αφού δεν το κατάφερε κανείς σε αυτή τη ζωή, υπάρχει και η επόμενη. Οι συγγενείς και οι γείτονες ας δράσουν καταλλήλως.

Αυτή είναι η γοητεία της Κέρκυρας που περιγράφει ο Λόρενς Ντάρρελ. Ο μυστήριος κόμης Δ. την 15η Ιανουαρίου 1938 φιλοξενεί τον Αρμένιο Ιβάν Ζάριαν, τον Θεόδωρο Στεφανίδη και τον Λόρενς στο αρχοντικό του. Μετά από μια επίδειξη «διατήρησης ειδωλολατρικών τελετουργιών» —στην ουσία πρόκειται για εναπόθεση κολλύβων σε οικογενειακό τάφο—, ο κόμης, εντός ταιριαστού περιβάλλοντος, τους αποκαλύπτει το βρικολάκιασμα προγόνου του. Δείχνοντας προς έναν άδειο τάφο με το καπάκι του γερμένο, προσθέτει: «Ανήκε στο θειο μου Γιάννη, που μας δημιούργησε πολλές φασαρίες. Βρικολάκιασε και τον μεταφέραμε στην εκκλησία πίσω από τον λόφο, όπου οι εκκλησιαστικές αρχές μπορούσαν να τον προσέχουν. Δεν ήξερες ότι υπάρχουν βρικόλακες;».

Στη συνέχεια ο Λόρενς καταγράφει τις τοπικές αντιλήψεις επί του θέματος: «Πιστεύεται ακόμα ότι υπάρχουν βρικόλακες. Βρικολακιάζει όποιος είχε υπάρξει πολύ κακός στη ζωή του. Σε μερικές περιπτώσεις έχουν αναφερθεί βρικόλακες που τόσο είχαν τρομοκρατήσει τα χωριά, ώστε οι άνθρωποι αναγκάστηκαν να επικαλεσθούν την Εκκλησία για να χρησιμοποιήσει τη δύναμη του εξορκισμού. “Ο θείος μου ο Γιάννης” λέει ο κόμης “που τον θυμάμαι σαν έναν γέρο παλιάνθρωπο με γκρίζες φαβορίτες και μπότες, φαίνεται να είχε υπάρξει ένας κατ’ εξαίρεση κακός άνθρωπος. Η επανεμφάνισή του έχει μαρτυρηθεί πλήρως από παραπάνω από διακόσια άτομα, ενώ τα παιδιά μερικών πέθαναν. Ήταν δυσάρεστο, αλλά τον ξέθαψαν και του έμπηξαν ένα κοντάρι στην καρδιά, κατά τον πατροπαράδοτο τρόπο. Σκέφτηκα ότι ήταν πιο διπλωματικό να τον μετακινήσω από το κτήμα στον αυλόγυρο μιας εκκλησίας για ν’ αποφευχθούν τα σχόλια”».

Στο ίδιο πνεύμα η αφήγηση της Μαγδάλως Χυτήρη: Όταν ο Κομπίτσης κάποτε πέθανε, οι συγγενείς του ανακάλυψαν ένα χρέος κάποιου δύστυχου χωριάτη και έστειλαν την αστυνομία για να τον συλλάβει. Ο χρεωστής, για να ξεφύγει, γύριζε νύχτα μέρα. Κάποιο βράδυ, σε μεσονύχτια ώρα, βρισκόταν σ’ έναν τράφο, στην κοίτη δηλαδή κάποιου ξεροπόταμου. Άκουσε ποδοβολητά και υπέθεσε πως θα ήταν το απόσπασμα. Γι’ αυτό και βιάστηκε να κρυφτεί πίσω από φουντωτούς θάμνους. Είδε τότε να περνά από μπρος του ένα φουσάτο διαόλοι. Πίσω τους ακολουθούσε ο Κομπίτσης, φορτωμένος ένα βαρύ σακί. Ο φτωχός, σαν τον είδε, δεν κρατήθηκε. Βγήκε από την κρυψώνα του και τον έπιασε από το ρούχο.

— Τι μου ’κανες, άρχοντα Κομπίτση; του κλάφτηκε. Για να μη μου δώσεις το ομόλογο ότα σε ξόφλησα, μου ζητάνε πάλε το χρέος οι κλερονόμοι σου.

— Με κάτι τέτοια τιμωριώμαι τώρα, καθώς γλέπεις, του αποκρίθηκε ο Κομπίτσης. Γλέπεις το σακί μου; Είναι γιομάτο άβρεχτον ασβέστη, που μου καίει την πλάτη. Μόνο δώκε μου μια βοήθεια να το κατεβάσω και να σου γράψω μια εξοφλητική απόδειξη.

Μ’ αυτή την απόδειξη του βρικόλακα γλίτωσε ο φτωχός από την καταδίωξη.

Ο Γ. Χυτήρης, που κατέγραψε, αν δεν κάνω λάθος, για πρώτη φορά την παράδοση, εντοπίζει πετυχημένα την ταξική διάσταση της αφήγησης. Δεν είναι όμως μόνο αυτό…

Οι αφορισμένοι στα χωριά και στη Χώρα

Ανάμεσα στα επιτίμια του αφορισμού των περασμένων αιώνων ήταν οι αφορισμένοι να μείνουν «άλυτοι και τυμπανιαίοι». Ο αφορισμός αποτέλεσε εργαλείο της Εκκλησίας στο πλαίσιο των δικαστικών αρμοδιοτήτων που επωμίστηκε στις βενετοκρατούμενες και οθωμανοκρατούμενες περιοχές. Εκ των πραγμάτων λειτούργησε και εντοπίζεται σε περιπτώσεις που δεν αναμένεται. Ακόμα και αν δεν έχει προηγηθεί αφορισμός, η εκκλησιαστική επέμβαση παραμένει άμεση και αναγκαία. Ας δούμε ένα παλιότερο παράδειγμα και ένα σύγχρονο.

Η παρακάτω περιγραφή μιας χωρικής από το χωριό Άγιος Παντελεήμονας προέρχεται από το πολύτιμο έργο του Ιωάννη Μπουνιά και αποτυπώνει τις έμφυλες σχέσεις, την αγροτική οικονομία και την αντίληψη της σεξουαλικότητας στην κερκυραϊκή ύπαιθρο μέσα από μια άριστα σκηνοθετημένη ιστορία που αναδεικνύει όλο το φαντασιακό της κοινότητας. Η ορθογραφία είναι αυτή της πρωτότυπης έκδοσης, ενώ σε αγκύλες επεξηγούνται άγνωστες λέξεις.

«Η άμπελος ήτανε χαρτί και όποιος το είχε, το άνοιγε και το διάβαζε και τις έγλεπε όλες τις γυναίκες γαλαπίδικες [γυμνές]. Όποια γυναίκα ήτανε, την έκανε δική του, τη κατεβίβαζε εκεί, που ήθελε. Ήθελε μια κοπέλλα, εδιάβαζε το χαρτί αυτό και την έπιανε, και πήγαινε μακάρι στο κουνουφάδι [έλος κοντά στο χωριό] να τον βρη. Τσι άμπελες τσι κάψανε, γιατί γινήκανε αφορισμοί. Ήτανε πράγματα διαολικά. […] Ο Σταθάς και ο Κόκκινος [κάτοικοι του χωριού Επίσκεψη] είχανε πάλε την άμπελο. Τώρα αυτοί δεν είναι ούτε πρέζα… […] Ο Σταθάς αν έπαιρνε κανείς ένα μόδι γέννημα [καλαμπόκι] τούπαιρνε έξη, ήτανε πλεονέκτης, κι έκαμε αμαρτία με μια κουμπάρα του. Τον πήρανε οι διαόλοι σύσκαρα, δεν τον δέχτηκε ο Θεός και βρυκολάκιασε. Ασκώθηκε ντυμένος, πεθαμένος στο στασίδι. Τον εύρηκε ο παπάς και τον επετίμησε τρεις φορές στην Αγία Τριάδα και ο παπάς εγύρισε πισώπλατα από το φόβο του, συμμαζώθηκε το χωριό, και τέσσεροι παπάδες τον βάλανε στη μέση με τα ψαλτήρια. Τούπανε: “γιατί δε σε δέχτηκε η γης”; Και είπε: “έκανα πολλές αδικίες κ’ ανυπόφερτες και το χειρότερο, που έκαμα αμαρτία με τη κουμπάρα μου και δεν με δέχτηκε ο Θεός”. Τούπανε: “όλο τι κάνεις, που διάγεσαι”; “Από το Μέγα Λάκκο [χείμαρρος στην Επίσκεψη] γυρίζω στο Κρεμυδάκι [τοποθεσία στα Σφακερά]”. “Και τι γίνεσαι μόλις αλωνίζουνε”; “Από κάτω από ένα σπλόνο [ο θάμνος αθανασία] σγουρδουλιάζομαι και μετά, το λάκκο λάκκο, έβγαινα πάνω”. Τον ασκώσανε οι διαόλοι φύλλος αέρος. Τον εβάλανε στη μέση τέσσεροι παπάδες με τα ψαλτήρια, του τινάζανε τα βρακιά και του λέγανε “έτσι να σκορπίση, να χαθή από το χωριό”, γιατί εστραβοστόμησε το χωριό. Τα μοχτερά πήγανε σκοτωθούνε και τ’ άλογα, φρουμαχτά όταν πήγαινε αυτός σπίτι του. […] Ο Σταθάς έλεγε: “Να ξέρετε πόσο κακό είναι τ’ ανάθεμα…, κάθε που θα με αναθεματίσουνε, σκάζω σαράντα οργυιές μες τσι τραφιές”. Ο Κόκκινος, ο Πισκεψιώτης είχε σπίτια και πολλά χτήματα στη Σκίζα, στην Επίσκεψι και τα πήρε όλα ο διάολος, γιατί ήτανε πλεονέκτης…».

Καμιά φορά οι βρικόλακες βγαίνουν και βόλτα στην (προ του Λιστόν) Σπιανάδα. Με αυτόν τον τρόπο τουλάχιστον συκοφαντούνταν η χήρα στον παρακάτω αφορεσμό του πρωτόπαπα Χριστόδουλου Βούλγαρη το 1688: «τινές κακοθελητάδες του άνωθεν ποτέ σινιόρ Ταρτάγια επιθυμώντας να δυσφημίσουν, ήτε ενφαμάρουν αυτόν και μετά θάνατον, ετόλμησον να εβγάλουν και ειπούν πως να εβουρκολάκιασε, και να εφάνη εις την Σπιανάδα ημέραν φοβερίζοντας ένα και άλλον, εις διάφορα σχήματα, συγχίζοντας τους ανθρώπους και μάλιστα τους ιδικούς του».

Τα δικά μας κινηματογραφικά βαμπίρ

Η δυτικοευρωπαϊκή παράδοση του βαμπίρ (αιχμηροί κυνόδοντες, τροφή με αίμα ζωντανών, φόβος στο φως κτλ.) συναντά την εγχώρια βαλκανική του βρικόλακα στον κινηματογράφο. Για τις παραδόσεις γύρω από το Ποντικονήσι έχουμε μιλήσει παλιότερα (Πορτόνι 3, καλοκαίρι 2017). Η αμερικάνικη ταινία Isle of the Dead (1945), η οποία εξελίσσεται στην Κέρκυρα των Βαλκανικών πολέμων, φέρνει στο «Νησί των Νεκρών» του Μπαίκλιν την Καρμίλλα του Τζόζεφ Σέρινταν Λε Φανού.

Στη Fedora (1979) όλα παραπέμπουν στο κερκυραϊκό φαντασιακό που συνέθεσαν μέσα στους αιώνες των ελαιώνων οι επισκέπτες του νησιού αναζητώντας αυτό που δεν εντόπιζαν στις πατρίδες τους — αθανασία. Πώς αποτρέπει κανείς τη φθορά του χρόνου; Εμπνευσμένα, η ταινία κλείνει με σκηνή από το Σαίνμπρουν της Βιέννης, για να μην ξεχάσουμε ότι από τα πρώτα δευτερόλεπτα είναι η Σίσσυ/Μήδεια/Καλυψώ πρωταγωνίστρια. Ο σκηνοθέτης Μπίλλυ Γουάιλντερ, έχοντας στο μυαλό το «Νησί των Νεκρών» του Μπαίκλιν, θέλει αρχικά να κάνει γυρίσματα στη λίμνη Κόμο στα ιταλοελβετικα σύνορα, αλλά επιλέγει εν τέλει το άπλετο ιόνιο φως. Η Μαδουρή του Αριστοτέλη Βαλαωρίτη ως είσοδος στον Κάτω Κόσμο, η καταδίωξη στα καντούνια, μάγοι/γιατροί γοτθικής ατμόσφαιρας, εικονικές κηδείες και ένα παρελθόν ασήκωτο…

Πηγές

Βέμπος Θανάσης, Οι πύλες του αλλόκοσμου, Αθήνα 20072.

Γερούκη Αριάδνη, «Οι μεταφυσικοί φόβοι και η διαχείρισή τους: Αφορισμένοι-βρικόλακες», στο Οι συλλογικοί φόβοι στην ιστορία, επιμ. Ελένη Γραμματικοπούλου, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Αθήνα 2000.

Δελτίο Κέντρου Ερεύνης Ελληνικής Λαογραφίας, διαθέσιμο στην ιστοσελίδα του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας: http://www.kentrolaografias.gr

ΕΧΙΤ  Περιοδικό, Αφιέρωμα φόβου και τρόμου, επιμ. Παναγιώτης Περιστέρης – Mnemonic Company, Φεβρουάριος 1998.

Μπουνιάς Ιωάννης, Κερκυραϊκά. Ιστορία — Λαογραφία, τόμος Β΄, Κέρκυρα 1959.

Ντάρρελ Λόρενς, Η σπηλιά του Πρόσπερο, Δήμος Κερκυραίων, Κέρκυρα 1995.

Χυτήρης Γεράσιμος, «Η έννοια του δικαίου στις λαϊκές δοξασίες», Κερκυραϊκά Χρονικά 19, 1974: 23-37.

* Πρώτη δημοσίευση του άρθρου στο Περιοδικό ‘Πορτόνι’ (v.5, Απρίλιος 2018).

Νίκος Δημήτριος Μάμαλος

Nikos Demetrios Mamalos was born in Corfu in 1981. He studied Theology at the University of Athens and History at the Ionian University. He received his MA in «Methodology on Criticism and Publication of Historical Sources» in 2016 at the Ionian University. The subject of his thesis was an unknown «Guide to Confession», dating back to 19th century, found in an Eastern Orthodox  Monastery of North Corfu.
He is a PhD student of DFLTI Department and researcher of the LABoratory of GEOcultural Analyses (https://geolabinstitute.org/) at the Ionian University. His doctoral thesis investigates the life and work of the greatest Greek traveler of Asia and Africa Panaghiotis Potagos.
He is a H.F.R.I/G.S.R.T. scholar (http://www.elidek.gr/en/homepage/). He often writes articles in the local press.

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα., συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά