Ο μύθος της μαγικής φτέρης

by Γιώτα Χουλιάρα
Fern Flower by PerlaMarina on DeviantArt
Fern Flower by PerlaMarina on DeviantArt

Ένας αρχαίος θρύλος λέει ότι η φτέρη, το καταπράσινο αυτό φυτό που συναντάμε στα δάση, ανθίζει μια φορά στα 100 χρόνια. Ο νέος ή η νέα που θα καταφέρει να βρει το σπάνιο αυτό λουλούδι, αναζητώντας το με αγνή καρδιά, κατά τη διάρκεια της μικρότερης νύχτας του έτους, δηλαδή το βράδυ του θερινού ηλιοστασίου, θα νιώσει τη δύναμη της αληθινής αγάπης. Μιας αγάπης που θα κρατήσει για πάντα και δεν θα τον προδώσει στο πέρασμα του χρόνου, γιατί θα είναι ευλογημένη από το πολύτιμο άνθος της φτέρης. Αυτόν τον μύθο μού διηγήθηκε κάποτε μια γιαγιά από την Ουκρανία. Μου τον είπε ψιθυριστά για να μην τον ακούσουν τα πνεύματα του δάσους που έχουν ως σκοπό να απομακρύνουν τους ανθρώπους από τη φτέρη. Ψιθυριστά της τον είχε διηγηθεί και η δική της γιαγιά πριν από πολλά χρόνια, η οποία τον είχε μάθει από την προγιαγιά της και αυτή με τη σειρά της τον άκουσε ένα καλοκαιρινό βράδυ από την Baba Yaga σε μια από τις περιπλανήσεις της στα Καρπάθια.

Με το κοινό όνομα “φτέρη” είναι γνωστά όλα τα φυτά που ανήκουν στα πτεριδόφυτα. Τη συναντάμε σε διάφορες περιοχές, από τις παραθαλάσσιες ως και τις πιο ορεινές. Στη λαϊκή παράδοση και κουλτούρα έχει τον δικό της ιδιαίτερο ρόλο, καθώς είναι ένα από τα πιο παλαιά, αλλά και ανθεκτικά φυτά που φύονται στον πλανήτη. Εξαιτίας του μόνιμα πράσινου φυλλώματός της θεωρείται πως συμβολίζει τη μακροζωία. Συνήθως αναπτύσσεται σε σκιερά, υγρά μέρη, μακριά από τους ανθρώπινους οικισμούς. Για τον λόγο αυτόν, η φτέρη θεωρείται ως ένα φυτό που βρίσκεται στα σύνορα του υλικού και του πνευματικού κόσμου, κάτι ως μια μαγική πύλη ανάμεσα στον κόσμο των ανθρώπων και τον μαγικό κόσμο της φύσης.

Ο θρύλος του λουλουδιού της φτέρης είναι γνωστός σε πολλούς πολιτισμούς. Στη Γαλλία, η λαϊκή δοξασία συνδέει τη φτέρη με τον Άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή και γι’ αυτό ονομάζεται “το χέρι του Αγίου Ιωάννη”. Αντίθετα, στην Αγγλία η φτέρη θεωρείται ως ο θάμνος του Διαβόλου, ίσως επειδή η λαϊκή δοξασία πίστευε πως κάτω από τα πράσινα φύλλα της κρύβονται νεράιδες και ξωτικά και οι ευσεβείς χριστιανοί δεν επιθυμούσαν να συναντήσουν τα παγανιστικά αυτά στοιχειά που ενδεχομένως να προκαλούσαν την ηθική και την πίστη τους. Οι Σλάβοι πίστευαν πως η φτέρη ανθίζει μια μόνο φορά ένα μαγικό χρυσό, σύμφωνα με άλλες παραλλαγές του μύθου, κόκκινο λουλούδι. Όποιος έβρισκε αυτό το λουλούδι, γινόταν κάτοχος ενός πολύτιμου θησαυρού, που συνήθως ήταν κρυμμένος στις ρίζες της φτέρης. Οι Ρώσοι, στις δικές τους εκδοχές, έλεγαν πως όποιος βγει με σκοπό να αναζητήσει το λουλούδι, πρέπει να το κάνει το βράδυ της παραμονής του Αγίου Ιωάννη (δηλαδή στις 23 Ιουνίου, καθώς η γέννηση του Αγίου εορτάζεται στις 24 του μήνα). Αφού βρει τη φτέρη, να κοιτάξει με προσοχή τον ουρανό, γιατί το πιο λαμπρό αστέρι της καλοκαιρινής αυτής νύχτας θα του υποδείξει πού είναι θαμμένος ο θησαυρός.

Ο θρύλος έχει διάφορες εκδοχές στην Πολωνία, στη Λιθουανία και στην Εσθονία, όπου το λουλούδι της φτέρης φέρνει τύχη, πλούτο ή ικανότητα κατανόησης της ομιλίας των ζώων. Ωστόσο, όλες οι παραλλαγές συγκλίνουν πως φυλάσσεται στενά από διάφορα σκοτεινά πνεύματα του δάσους, γεγονός που δυσκόλευε την πιθανότητα να βρεθεί. Όποιος είναι τυχερός και το βρει, θα έχει πρόσβαση σε απίστευτους γήινους θησαυρούς και αμύθητα πλούτη. Όμως ο θρύλος προειδοποιούσε σε πολλές περιπτώσεις τον ενδιαφερόμενο πως τα πλούτη δεν θα μπορούσε να τα μοιραστεί με κάποιο άλλο άτομο και έτσι, η απόφαση να πάρει το λουλούδι ή να το αφήσει έμοιαζε με τεράστιο δίλημμα που ταλάνιζε τον ήρωα. 

Το άνθος της ευτυχίας και της ευημερίας 

Painting “Kwiat paproci” (“Fern Flower”) by artist Witold Pruszkowski (1846-1896), painted in 1875.
Painting “Kwiat paproci” (“Fern Flower”) by artist Witold Pruszkowski (1846-1896), painted in 1875.

Στην πολωνική λαογραφία υπάρχουν πολλές ιστορίες και παραμύθια για το λουλούδι της φτέρης, “Kwiat Paproci”, όπως το λένε στα πολωνικά. Σύμφωνα με τις πολωνικές λαϊκές πεποιθήσεις, η άγρια φτέρη ανθίζει ένα μαγικό λουλούδι σε δύο ειδικές νύχτες κάθε χρόνο. Αυτό το μυθικό λουλούδι εμφανίζεται τις νύχτες του θερινού ηλιοστασίου και του χειμερινού ηλιοστασίου, τις δύο μεταβατικές νύχτες του έτους, όπου ο κόσμος των πνευμάτων και ο κόσμος των ανθρώπων μπορούν να επικοινωνήσουν, καθώς οι διαστάσεις της ημέρας και της νύχτας αλλάζουν. Λένε ότι μόνο η φτέρη, που μεγαλώνει στα πιο απομονωμένα μέρη των δασών, μπορεί να ανθίσει το μαγικό λουλούδι και μερικές φορές και ένα μαγικό φρούτο. Πρέπει να είναι ένα μέρος μακριά από τους ανθρώπινους οικισμούς, όπου δεν μπορεί να ακουστεί η φωνή ζώου ή πουλιού που θα διαταράξει την ηρεμία των πνευμάτων. Πρόκειται για το μέρος uroczyska, ένας όρος στην πολωνική γλώσσα που περιγράφει περιοχές του δάσους που συνδέονται άμεσα με  παλαιοχριστιανικούς χώρους λατρείας. Συνήθως είναι τόποι που συσχετίζονται με παλαιά θρυλικά γεγονότα και δοξασίες, τόποι με ιδιαίτερη ενέργεια. 

Η φτέρη γεννά το λουλούδι της γύρω στα μεσάνυχτα και ένας δυνατός ήχος που περιγράφεται ως ρωγμή, κτύπημα ή βροντή ακούγεται μετά τη γέννησή του. Το λουλούδι λάμπει με χρυσή, μοβ ή μπλε λάμψη, ανάλογα την εκδοχή της ιστορίας και είναι εξαιρετικά ευαίσθητο. Ανθίζει για λίγο και πεθαίνει πριν από την αυγή. Σύμφωνα με τους πολωνικούς θρύλους, το άτομο που καταφέρνει να βρει το λουλούδι θα αποκτήσει σοφία, ευτυχία ή θα του δοθεί πλούτος και δύναμη. Η εύρεση του λουλουδιού είναι δύσκολη, όχι μόνο λόγω της απομονωμένης θέσης του, αλλά επειδή πολλά μυθολογικά πλάσματα που είναι ιδιαίτερα δραστήρια τις νύχτες του θερινού και του χειμερινού ηλιοστασίου φυλούν το λουλούδι από την απληστία των ανθρώπων. 

Η πολωνική λαογραφία μάς δίνει πολλές ιστορίες για άτομα που έψαχναν το λουλούδι και για άλλα που κατάφεραν να το βρουν. Οι αναζητητές έπρεπε να είναι εξαιρετικά προσεκτικοί και να χρησιμοποιούν προστατευτικές τελετές, οι οποίες περιγράφονται σε διάφορες ιστορίες. Για παράδειγμα, η λαϊκή δοξασία λέει πως πρέπει να αναζητήσουν το λουλούδι εντελώς γυμνοί, περνώντας στο σώμα τους γιρλάντες κατασκευασμένες από mugwort (βότανο που χρησιμοποιείται συνήθως σε προστατευτικές τελετές στην πολωνική λαογραφία). Λέγεται, επίσης, ότι το λουλούδι δεν πρέπει ποτέ να τραβηχτεί απότομα, αλλά απαλά. Θα πρέπει, αφού κοπεί, να τοποθετηθεί σ’ ένα λινό λευκό ύφασμα και να μεταφερθεί στο σπίτι. Στις εκχριστιανισμένες εκδοχές του θρύλου, οι άνθρωποι έρχονταν στο δάσος κρατώντας ένα ευλογημένο κομπολόι, έναν σταυρό ή το λευκό τραπεζομάντιλο από την Αγία Τράπεζα της εκκλησίας.

The Night Calls To Her by Philippe Fernandez (fineartamerica.com)
The Night Calls To Her by Philippe Fernandez (fineartamerica.com)

Αφού συλλέξουν το λουλούδι, οι λαϊκές συμβουλές τούς έλεγαν πως δεν έπρεπε να κοιτάξουν πίσω τους, καθώς ανθρωπόμορφοι δαίμονες (“Czart” στα πολωνικά) και αρχαίοι δαίμονες (στα πολωνικά “Biesy”, που ουσιαστικά σημαίνει “φόβος και τρόμος”), θα προσπαθούσαν να τους αποπλανήσουν και να τους πάρουν το λουλούδι. Αφότου έφταναν στην οικία τους, έπρεπε να ξετυλίξουν με προσοχή το ύφασμα και να αποθέσουν το λουλούδι στο εικονοστάσι (σε παλαιότερες πολωνικές ιστορίες, πριν την έλευση του χριστιανισμού, στον βωμό της οικίας). Στη συνέχεια, το σπίτι τους ήταν γεμάτο καλοσύνη και ευτυχία, και όλα τα κουτιά, τα κιβώτια και τα ερμάρια τους ήταν γεμάτα με χρυσά νομίσματα.

Άλλοι θρύλοι λένε πως το λουλούδι μπορούσε να αποθηκευτεί και να χρησιμοποιηθεί σε μελλοντικές τελετές για ευημερία, ακόμη και για αγάπη. Στο βιβλίο με τίτλο «Μαγική κουλτούρα. Οιωνοί, δεισιδαιμονίες και έννοια» (στα πολωνικά «Kultura magiczna. Omen, przesąd, znaczenie»), ο συγγραφέας Πιότρ Κοβάλσκι αναφέρει πως ένα κορίτσι που ήθελε να ξυπνήσει την επιθυμία ενός αγοριού έπρεπε να πάρει φτέρη, ακολουθώντας πολύ συγκεκριμένες οδηγίες κατά το βράδυ του θερινού ηλιοστασίου και στη συνέχεια, να επιστρέψει σπίτι της χωρίς να μιλήσει σε κανέναν, όποιον κι αν συναντήσει στη διαδρομή. Η συγκεκριμένη δοξασία της πολωνικής λαογραφίας μάς παραπέμπει στο θρακιώτικο έθιμο του αμίλητου νερού. Την παραμονή του Αϊ-Γιαννιού, οι ανύπαντρες κοπέλες μαζεύονταν σε ένα από τα σπίτια του χωριού και μία από αυτές πήγαινε στο πηγάδι να φέρει το «αμίλητο νερό» και στη διαδρομή μέχρι το σπίτι δεν έπρεπε να μιλήσει σε κανέναν.

Ο Κοβάλσκι στο βιβλίο αναφέρει και περιπτώσεις νεαρών που αναζητούσαν το λουλούδι της φτέρης, με σκοπό να κερδίσουν την καρδιά της κοπέλας που ερωτεύθηκαν. Όλες αυτές οι δοξασίες είχαν ως αποτέλεσμα πολλοί νέοι και νέες, το βράδυ του θερινού ηλιοστασίου, όταν οι αγροτικές κοινότητες γιόρταζαν μια γιορτή παλαιάς σλαβικής καταγωγής, η οποία στην πολωνική γλώσσα ονομαζόταν “Kupalnocka” (η γνωστή σλαβική παράδοση για τη νύχτα του Ιβάν Κουπάλα), να εξορμούν στα δάση, σε μια ξέφρενη ερωτική αναζήτηση του λουλουδιού της φτέρης. Το έθιμο θέλει τα νεαρά κορίτσια να φορούν στεφάνια στα μαλλιά τους λίγο πριν μπουν στο δάσος, ψάχνοντας για το λουλούδι της φτέρης. Όταν βγουν από το δάσος, αν το αγόρι φορά το στεφάνι του κοριτσιού, αυτό σημαίνει ότι το ζευγάρι αντάλλαξε όρκους αιώνιας αγάπης.

Fern Flower: artwork by bubug.deviantart.com
Fern Flower: artwork by bubug.deviantart.com

Το δραματικό παραμύθι του Υάκινθου 

Εκτός από τις ευτυχισμένες ιστορίες, όπου οι τυχεροί κερδίζουν την αγάπη και την ευημερία, στην Πολωνία λέγεται και ένα παραμύθι για ένα αγόρι, τον Jacuś (πολωνικό όνομα που σημαίνει υάκινθος). Ο μικρός Jacuś ζούσε σ’ ένα χωριό και όταν άκουσε την ιστορία του λουλουδιού της φτέρης, αποφάσισε να τη βρει. Πήγε λοιπόν στο δάσος το βράδυ του θερινού ηλιοστασίου και άρχισε να ψάχνει με προσοχή, όταν είδε ένα φως να λάμπει μέσα από τα κλαδιά της φτέρης. Ήταν το λουλούδι, και μόλις ο Jacuś προσπάθησε να το πιάσει, τα πνεύματα του δάσους ήρθαν και το απομάκρυναν. Όμως το αγόρι πείσμωσε και αποφάσισε να προσπαθήσει την επόμενη χρονιά, οπότε επαναλήφθηκε η ίδια ιστορία. Ανάλογα με την παραλλαγή του παραμυθιού, ο Jacuś προσπάθησε για 3 ή 7 χρόνια, μέχρι να καταφέρει να πάρει τελικά τη φτέρη και να γίνει κάτοχος ενός αμύθητου θησαυρού. Αλλά το τίμημα ήταν πως δεν μπορούσε να μοιραστεί τα πλούτη του με κανέναν και σταδιακά άρχισε να μελαγχολεί. Όταν τελικά αποφάσισε να απαρνηθεί τα πλούτη και το παλάτι όπου ζούσε και να επιστρέψει στο χωριό του, οι γονείς του είχαν πεθάνει ή, σε άλλη παραλλαγή, ήταν τόσο γερασμένοι, καθώς είχαν περάσει τα χρόνια και δεν αναγνώριζαν τον γιο τους. Έτσι, ο Jacuś, που πλέον είχε μεγαλώσει, έμεινε μόνος. Το παραμύθι έχει δραματικό τέλος, θέλοντας να δείξει πως το κυνήγι του χρήματος και η απληστία δεν φέρνουν την ευτυχία στους ανθρώπους, αν και σε κάποιες νεότερες παραλλαγές, ο Jacuś ξυπνάει στο δάσος, δεν έχει πάρει τελικά τη φτέρη και επιστρέφει ευτυχισμένος στο σπίτι του, όπου κατανοεί πόσο σημαντική είναι η οικογένειά του. 

Μια άλλη πολωνική ιστορία αναφέρεται στον γιο ενός χωρικού, που στη προσπάθειά του να βρει τη μαγική φτέρη στο δάσος, χάνει τη μοναδική αγελάδα της οικογένειας. Μετά από αναζήτηση, βρίσκει τη φτέρη και αγνός καθώς είναι, απαρνιέται τα πλούτη, εύχεται να βρει την αγελάδα και να επιστρέψει σπίτι του. Η ευχή του γίνεται πραγματικότητα και τα ξωτικά του δάσους τού δίνουν έκτοτε ευημερία. 

Στις μέρες μας πλέον, η αναζήτηση του λουλουδιού της φτέρης είναι μια τρυφερή ρομαντική ιστορία που ενδεχομένως να διηγηθούν τα ερωτευμένα ζευγάρια κατά τη διάρκεια της εκδρομής τους στο δάσος. Όμως η φτέρη, η οποία ανήκει στα φυτά που καθαρίζουν τον αέρα στο σπίτι, καθώς φιλτράρουν την ατμόσφαιρα από τοξικές ουσίες, χαρίζοντάς μας ένα καθαρό περιβάλλον για να αναπνεύσουμε, είναι πάντα εκεί και μπορεί στο φως της καλοκαιρινής νύχτας να κρύβει μυστικά. Αλλά μην ξεχνάτε, κάθε μαγική δύναμη που μας δίνεται έχει και το τίμημά της. Γι’ αυτό, αν βρείτε το μαγικό λουλούδι, να σκεφτείτε με ωριμότητα την ευχή που θα κάνετε, γιατί η Baba Yaga σας παρακολουθεί, έτοιμη να επέμβει ενάντια στην απληστία. 

Πηγές

polskatradycja.pl
naludowo.pl

Cover Image: Fern flower Painting by Joanna Smielowska

Επιμέλεια κειμένου: Νέστορα Σοφία, Γλωσσολόγος & Επιμελήτρια κειμένων

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά