Ο Georges Rodenbach και το πρώτο εικονογραφημένο μυθιστόρημα

by Σοφία Μπαρμπαγιάννη

“C’est pour sa tristesse même qu’il l’avait choisie et y était venu vivre après le grand désastre.”

Ήταν γι’ αυτήν του ακριβώς τη μελαγχολία που είχε επιλέξει τούτο το μέρος και πήγε να ζήσει εκεί μετά τη μεγάλη συμφορά.

Δεν είναι και πολλοί αυτοί που θα αναγνωρίσουν το όνομα του συγκεκριμένου συγγραφέα, τα έργα του δε χαίρουν ευρείας αποδοχής και δύσκολα θα βρει κανείς ένα αντίτυπό τους στο πρωτότυπο, πόσο μάλλον μεταφρασμένο! Γιατί τότε συζητάμε γι’ αυτόν;

Georges Rodenbach
flickr.com

Ο Rodenbach γεννήθηκε στα μισά του 19ου αι. στο Βέλγιο, όπου πέρασε τα παιδικά του χρόνια. Αργότερα, έζησε στο Παρίσι, όπου και πέθανε στα 43 του. Βίωσε από μέσα όλη την εξαίσια παρισινή σήψη του Μπελ Επόκ στους κύκλους των ποιητών και των καλλιτεχνών, μέσα από το σμαραγδί πέπλο της πράσινης νεράιδας. Ναι, ο Rodenbach ήταν ποιητής, συμβολιστής και νοσταλγός της χαμένης φλαμανδικής αθωότητας της παιδικής του ηλικίας. Ποτέ δεν απέκτησε εξαιρετική δημοσιότητα όσο ζούσε και όπως είναι η κατάρα πολλών άδοξων ποιητών, παραμένει κυρίως αξιομνημόνευτος για ένα του πεζογράφημα. Και γι’ αυτό ακριβώς πρόκειται να μιλήσουμε.

Του κόσμου η καταφρόνια τους βαραίνει
κι αυτοί περνούνε αλύγιστοι και ωχροί,
στην τραγική απάτη τους δοσμένοι
που κάπου πέρα η Δόξα καρτερεί,
παρθένα βαθυστόχαστα ιλαρή.
Μα ξέροντας πως όλοι τους ξεχνούνε,
νοσταλγικά εγώ κλαίω τη θλιβερή
μπαλάντα στους ποιητές άδοξοι που ’ναι.

Μπαλάντα στους άδοξους ποιητές των αιώνων, Κ. Καρυωτάκης, Νηπενθή (1921)

Το 1892, ο Raudenbach γράφει το μυθιστόρημα Bruges-la-morte, που αποδίδεται σε: Μπρυζ, η νεκρή. Λυρικό, χωρίς ιδιαίτερη πλοκή και με ήσυχες, αλλά διάχυτες αλληγορίες, χωρίς να είναι ξεκάθαρο αν αποτελούν φαντασία ή πραγματικότητα. Πρόκειται για το απόλυτο αρχέτυπο του Συμβολισμού. Ένας πρόσφατα χηρεύσας εγκαθίσταται στην καταθλιπτική πόλη της Μπρυζ, κουβαλώντας μαζί του τα αντικείμενα και τις ενθυμήσεις της πεθαμένης του συζύγου, τα οποία απορροφούν όλη του την ύπαρξη. Μόνος τριγυρίζει στα θλιβερά στενά της πόλης, όπου και συναντά μια χορεύτρια που μοιάζει εκπληκτικά στη θανούσα. Αποκτά εμμονή μαζί της και προσπαθεί να την κάνει ίδια με τη σύζυγό του, κάτι που αποτυγχάνει, γιατί όσο τη γνωρίζει, τόσο συνειδητοποιεί πόσο διαφορετική είναι. Το τέλος, φυσικά, είναι τραγικό και μακάβριο.

Πορτρέτο του ποιητή στη Μπρυζ,
Lucien Lévy-Dhurmer, 1895, Musee d’ Orsay, Paris (archive.com)

Το έργο είναι χτισμένο πάνω στην ατμόσφαιρα που δημιουργεί. Οι σκέψεις και τα συναισθήματα του ήρωα μπλέκονται με τη ροή του ποταμού, τα σοκάκια και τα μνημεία της πόλης, τόσο που είναι αδύνατο να διαχωρίσεις τη μελαγχολία του χήρου από την παρακμή της πόλης και την εντύπωση της πόλης από την ιδέα της κοπέλας και της νεκρής συζύγου. Ο τρόμος δεν είναι μεταφυσικός, αλλά ψυχικός. Το πένθος, η μοναξιά, η αποξένωση και μια λατρεία σχεδόν του θανάτου είναι βασικές ιδέες του έργου. Το ότι είναι γραμμένο από έναν καλλιτέχνη καταρχήν ποιητή γίνεται φανερό στη μουσικότητα της κάθε λέξης.

Le lac d’ amour, Bruges, 1904-1905, Fernard Khnopff

Παραμένει ενδιαφέρον όμως και για έναν άλλον λόγο. Είναι ίσως το πρώτο εικονογραφημένο μυθιστόρημα. Οι σελίδες του βιβλίου συνοδεύονται από ασπρόμαυρες φωτογραφίες τοπίων της πόλης. Οι εικόνες είναι ακίνητες, συνήθως χωρίς καμία ανθρώπινη μορφή στο εσωτερικό τους. Ακόμα κι αν περιλαμβάνουν μορφές, είναι αδιάφορες για την ουσία της εικόνας, σαν να βρίσκονται τυχαία εκεί ή σαν ν’ αποτελούν αιώνιο κομμάτι της πόλης κι αυτές. Τα δέντρα, το ποτάμι και τα μνημειώδη κτίσματα της πόλης κυριαρχούν. Σαφώς οι φωτογραφίες προσθέτουν στην αισθητική και στην ατμοσφαιρικότητα της αφήγησης. Είναι άραγε οι εικόνες που βλέπει κι ο ίδιος ο ήρωας ενώ περιπλανάται στην πόλη; Είναι η πόλη μέσα από τα μάτια του; Βρίσκονται εκεί για να κάνουν τον αναγνώστη μέρος της ιστορίας; Να εντείνουν την αίσθηση που αφήνει; Σε κάθε περίπτωση, όχι απλώς αποτελούν καινοτόμα ιδέα και ανοίγουν συνεχή διάλογο με την περιγραφή της πόλης μέσω των λέξεων, αλλά έχουν αποτελέσει έμπνευση και για άλλους καλλιτέχνες.

Εικονογραφημένη σελίδα από το εσωτερικό του βιβλίου
wikimediacommons.com

Το Bruges-la-morte φαίνεται πως ενέπνευσε και συνεχίζει να εμπνέει. Ο ζωγράφος και φίλος του συγγραφέα Lucien Lévy-Dhurmer έχει φιλοτεχνήσει έργα της Μπρυζ βασισμένα στην αισθητική του βιβλίου, αλλά και το ονειρικό πορτρέτο του ίδιου του φίλου του. Ο γνωστός συμβολιστής ζωγράφος Fernand Edmond Jean Marie Khnopff έχει επίσης δημιουργήσει μια σειρά από ατμοσφαιρικούς πίνακες της πόλης βασισμένους στο έργο του Rodenbach. Δύο δεκαετίες αργότερα, ο Erich Wolfgang Korngold συνέθεσε μια όπερα με το τίτλο Die tote stadt βασισμένη στο βιβλίο, η οποία αργότερα απαγορεύθηκε από το ναζιστικό καθεστώς. Από την ίδια ιστορία φαίνεται να έχει εμπνευστεί το αστυνομικό μυθιστόρημα D’entre les morts του Boileau-Narcejac, το οποίο βρήκε τον δρόμο του στη μεγάλη οθόνη, μέσω του Alfred Hitchcock και της κλασικής του ταινίας Vertigo. Εδώ, βέβαια, το έργο εστιάζει πολύ περισσότερο στην ψυχολογία των χαρακτήρων, με σαφείς ψυχαναλυτικές μεταφορές και την αγωνία για την εξέλιξη της υπόθεσης. Ο τόπος συνεχίζει να παίζει έναν ιδιαίτερο ρόλο, κυρίως μέσω των αποξενωτικών κτηρίων της μεγαλούπολης με το ιλιγγιώδες ύψος και τις εφιαλτικές σπείρες που δημιουργούν διάφορες σκάλες. Υπάρχουν και δύο μεταφορές του αρχικού βιβλίου στη μεγάλη οθόνη. Τέλος, ο David Bowie κάνει αναφορά σε ένα πρόσφατο τραγούδι του με τίτλο «Dancing out in space» (2013) στον συγγραφέα τον ίδιο και στο έργο του.

Στην πόλη που αναδείχθηκε μέσα από το ιδιαίτερο έργο του Rodenbach δεν επετράπη να στηθεί άγαλμα του συγγραφέα, γιατί το έργο του θεωρήθηκε ανήθικο και διεφθαρμένο. Δεν έχει αλλάξει κάτι μέχρι σήμερα, εκτός από την τοποθέτηση μιας λιτής πλάκας που έχει στηθεί από κάποιον ιδιώτη στη μνήμη του. Για όλα κι άλλα τόσα, βέβαια, αναπληρώνει η εκπληκτική σύνθεση που κοσμεί τον τάφο του στο Κοιμητήριο του Père Lachaise στο Παρίσι, και μ’ αυτή σας αφήνω:

Georges Rodenbach, 1855-1898
wikimediacommons.com

Βιβλιογραφία – Επιπλέον διερεύνηση:

Το μυθιστόρημα στο πρωτότυπο: gutenberg.org/
Διάφορα έργα του Georges Rodenbach: archive.org
Writing with Images: writingwithimages.com
Writers no one reads: writersnoonereads.tumblr.com
Find a grave: findagrave.com

Επιμέλεια κειμένου: Σοφία Νέστορα, Γλωσσολόγος και Επιμελήτρια κειμένων

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά