Πανώλη: Η τρομερή πραγματικότητα πίσω από τις μάσκες του Μαύρου Θανάτου

by Σοφία Μπαρμπαγιάννη

“… and so many died that all believed it was the end of the world.”

The Plague in Siena: An Italian Chronicle

Μια σκοτεινή φιγούρα πλησιάζει στη πόλη. Είναι ντυμένη ολόκληρη με βαριά μαύρα ενδύματα. Ούτε μια σπιθαμή σώματος δεν εξέχει. Φοράει πλατύγυρο καπέλο και ο ήχος του μπαστουνιού της είναι το μόνο που αντηχεί τώρα στο κεντρικό δρόμο της άλλοτε ολοζώντανης πολιτείας. Αλλά αυτό που προκαλεί τη μεγαλύτερη αποστροφή στη θωριά του ξένου είναι η μάσκα με το ράμφος αρπακτικού και τα δύο μεγάλα πύρινα μάτια της. Ίδια με τα μάτια της Θείας Καταδίκης που έστειλε στο κόσμο αυτή τη μάστιγα. Είναι ο γιατρός της Πανώλης. Γιατί σ’ αυτή τη πόλη το έρεβος, η σήψη και ο Μαύρος Θάνατος κυριάρχησαν ολοκληρωτικά.

Ο Γιατρός της Πανούκλας-Σύγχρονη απόδοση
lhttp://unsplash.com

Φέτος, από τις μάσκες του καρναβαλιού περάσαμε, απότομα, στις χειρουργικές. Ευκαιρία ν’ αναζητήσουμε τη προέλευση μιας αλλοτινής μάσκας που χρησιμοποιούταν για να προστατεύει απ’ την αρρώστια, αλλά και να μάθουμε περισσότερα για την Πανώλη, την ασθένεια που οδήγησε στη κατασκευή της.

Τι είναι η Πανώλη;

Η Πανώλη ή Πανούκλα ή Μαύρος Θάνατος, είναι δυνητικά θανατηφόρος ασθένεια που οφείλεται σε λοίμωξη από το βακτήριο Yersina pestis. Εκδηλώνεται σε τρεις μορφές: τη βουβωνική που χαρακτηρίζεται από πρήξιμο των λεμφαδένων και εμφάνιση εξογκωμάτων σε όλο το σώμα, τη σηπτική που προκαλεί νέκρωση ιστών ( (εξ’ ου και οι μαύρες κηλίδες που εμφανίζονται στο δέρμα και που έδωσαν το όνομα Μαύρος Θάνατος) και τέλος με τη πνευμονική μορφή που ενώ αρχικά θυμίζει απλό κρυολόγημα, αν δε διαγνωστεί και θεραπευθεί, εξελίσσεται ταχύτατα και οδηγεί με μεγάλη βεβαιότητα στο θάνατο. Οι πρώτες δύο μορφές μεταδίδονται στον άνθρωπο από τσίμπημα παράσιτου που μεταφέρουν τα ποντίκια, ενώ η τρίτη μεταδίδεται και από τον αέρα ή την επαφή με τα σταγονίδια του βήχα του αρρώστου.

Τοιχογραφία που απεικονίζει γιατρούς της πανώλης με τις χαρακτηριστικές στολές
http://flickr.com

Η Πανώλη μεταδίδεται στα ζώα αλλά και μεταξύ των ανθρώπων με την επαφή, άμεση και έμμεση, τις εκκρίσεις, τον αέρα κλπ. Το βακτήριο μπορεί να επιβιώνει για χρόνια σε οτιδήποτε έχει αγγίξει ο ασθενής ή οι εκκρίσεις του, γι αυτό υπάρχει και σήμερα ειδικό πρωτόκολλο στα νοσοκομεία για τη διαχείριση του αρρώστου και οποιουδήποτε αντικειμένου έχει αγγίξει. Οι μολυσμένοι νεκροί πρέπει να θάβονται τουλάχιστον σε βάθος πέντε μέτρων. Ευτυχώς σήμερα υπάρχουν αντιβιοτικά που μπορούν να θεραπεύσουν και εμβόλιο κατά της Πανώλης, αλλά και πάλι πρόκειται για ιδιαίτερα μεταδοτική ασθένεια. Αυτή τη στιγμή παραμένει ενδημική σε κάποιες περιοχές του κόσμου (Μαδαγασκάρη, Κονγκό, Περού), με τους θανάτους από Πανώλη να υπολογίζονται στους 200 το χρόνο. Μπορεί στην Ευρώπη να έχει πια εκλείψει αλλά κάποτε γινόταν η αιτία να αφανιστεί τεράστιο μέρος του πληθυσμού της, όχι μια αλλά πολλαπλές φορές.

Αρχαία Βακτήρια

«καὶ ὄντων αὐτῶν οὐ πολλάς πω ἡμέρας ἐν τῇ Ἀττικῇ ἡ νόσος πρῶτον ἤρξατο γενέσθαι τοῖς Ἀθηναίοις, λεγόμενον μὲν καὶ πρότερον πολλαχόσε ἐγκατασκῆψαι καὶ περὶ Λῆμνον καὶ ἐν ἄλλοις χωρίοις, οὐ μέντοι τοσοῦτός γε λοιμὸς οὐδὲ φθορὰ οὕτως ἀνθρώπων οὐδαμοῦ ἐμνημονεύετο γενέσθαι.»

Και πριν περάσουν πολλές ημέρες (ενν. από την εισβολή των Σπαρτιατών και των συμμάχων τους στην Αττική) παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στην Αθήνα ο Λοιμός, ο οποίος λεγόταν, βέβαια, ότι και στο παρελθόν σε πολλά μέρη έπεσε, στη Λήμνο και σε άλλους τόπους, αλλά πουθενά δεν είχε καταγραφεί ξανά λοιμώδης νόσος σε τέτοια έκταση κι ούτε θάνατοι ανθρώπων τόσοι πολλοί.

Θουκυδίδου Ιστορίαι. Ι–ΙΙ, 2.47.3

Πρώτα σημάδια για την ύπαρξη Πανώλης στην Ευρώπη εντόπισαν πρόσφατα οι αρχαιολόγοι σε ανασκαφή ομαδικού τάφου στη Σουηδία που χρονολογείται στο 3.500-3.000π.Χ. Η χρονολόγηση συμπίπτει με την Παρακμή των Νεολιθικών οικισμών στην Ευρώπη, τη δραματική μείωση του πληθυσμού και τη μόνιμη εγκατάλειψη οικισμών. Μήπως η Πανώλη έπαιξε κάποιο ρόλο σε αυτό;

Η πανώλη ήταν γνωστή στους αρχαίους πολιτισμούς. Ο γνωστός Λοιμός που έπληξε την Αθηνά τη περίοδο που πολιορκούταν απ’ τους Σπαρτιάτες και σκότωσε ένα τεράστιο μέρος του πληθυσμού μαζί με τον Περικλή, υποστηρίζεται ότι ήταν πανώλη. Αυτή η άποψη, βέβαια, τείνει να εγκαταλειφθεί και θεωρούνται πιο πιθανές άλλες μεταδοτικές ασθένειες όπως τύφος, έμπολα κα. Το σίγουρο είναι πως πρόκειται για τη πρώτη μεταδοτική ασθένεια στην ανθρώπινη ιστορία που τα συμπτώματα της, ο τρόπος μετάδοσης της, οι προσπάθειες θεραπείας και οι συνέπειες που είχε στο πληθυσμό και τη κοινωνία έχουν περιγραφεί τόσο αναλυτικά. Ο ίδιος ο Θουκυδίδης που μας δίνει τη λεπτομερή περιγραφή, βεβαιώνει πως κι ο ίδιος νόσησε και επιβίωσε απ’ την ασθένεια. Είναι γνωστό επίσης πως ο Ιπποκράτης βρέθηκε εκείνα τα χρόνια στην Αθήνα και πρόσφερε σημαντικές υπηρεσίες σε πολύ κόσμο.

Επιβεβαιωμένα κρούσματα πανώλης υπήρχαν στον αρχαίο κόσμο. Φαίνεται πως οι μεταδοτικές ασθένειες προκαλούσαν επιδημίες κυρίως μέσω του εμπορίου και των μεταφορών γι’ αυτό συχνά τα πρώτα που προσβάλλονταν ήταν τα λιμάνια. Δεν έλειπαν και οι περιπτώσεις όπου υπήρχε υπόνοια πως κάποιος εχθρός είχε διασπείρει επίτηδες την ασθένεια, ως βιολογικό όπλο δηλαδή.

Γνωρίζουμε περιστατικό όπου Ρωμαίοι ιερείς ζήτησαν βοήθεια από το Ασκληπιείο της Επιδαύρου, απ’ όπου τους έστειλαν τον ιερό όφη, και στη συνέχεια ίδρυσαν Ασκληπιείο στο Τίβερη, ώστε να αντιμετωπίσουν ένα ξέσπασμα πανούκλας στη Ρώμη, το 294 π.Χ. Μάλιστα οι Ρωμαίοι είχαν ξεχωριστή θεότητα για τη θεραπεία και προστασία απ’ τη πανώλη, τη Dea Agremonia.

Πανώλη του Ιουστινιανού (541-542μ.Χ.)

“Ὑπὸ δὲ τοὺς χρόνους τούτους λοιμὸς γέγονεν, ἐξ οὗ δὴ ἅπαντα ὀλίγου ἐδέησε τὰ ἀνθρώπεια ἐξίτηλα εἶναι.”

Και σ’ εκείνους τους χρόνους έπεσε αρρώστια, εξ αιτίας της οποίας, λίγο έλλειψε, κάθε τι ανθρώπινο να σβήσει.

Προκόπιος, Ιστορία των πολέμων, II, 22.1

Επιδημίες πανώλης συνέβαιναν στην Ευρώπη συχνά, αλλά η πρώτη που πήρε έκταση πανδημίας, απ’ όσα γνωρίζουμε, είναι η Πανώλη του Ιουστινιανού. Η αρρώστια φαίνεται να ήρθε από τη Κεντρική Ασία, πρόσβαλλε τη Περσική Αυτοκρατορία και τη Κωνσταντινούπολη. Από εκεί μεταδόθηκε σταδιακά στην υπόλοιπη Ρωμαϊκή (Βυζαντινή) Αυτοκρατορία αλλά και στις φυλές των εχθρών που τη τριγύριζαν. Στη κορύφωση της πανδημίας πέθαιναν περίπου 5.000 άνθρωποι την ημέρα στη Κωνσταντινούπολη. Οι άνθρωποι πάντως φαίνεται πως αντιμετώπιζαν την ασθένεια με στωικότητα και ταπείνωση, θεωρώντας τη δίκαιη θεία τιμωρία για τις αμαρτίες τους. Ο ίδιος ο Ιουστινιανός, βέβαια, δε φαίνεται να συγκινούταν ιδιαίτερα απ’ τη κατάσταση καθώς συνέχιζε να επιβάλλει βαρύτατη φορολογία και μάλιστα όρισε ότι όταν μια οικογένεια είχε προσβληθεί απ’ τη πανούκλα και δε μπορούσε να δουλέψει, έπρεπε οι γείτονες να πληρώνουν το φόρο των αρρώστων συν το δικό τους. Σε μικρότερη ένταση η πανώλη συνέχισε να σκοτώνει για δύο αιώνες και συνολικά υπολογίζεται πως πέθαναν 50.000.000 άνθρωποι από αυτή. Ο πληθυσμός της Ανατολικής Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας κυριολεκτικά αποδεκατίστηκε, και ποτέ δεν επανέκαμψε πλήρως από αυτό το πλήγμα.

Μολυσμένοι από τη βουβωνική πανώλη σε μεσαιωνικό χειρόγραφο

Η ροή της ιστορίας, όμως, συνέχισε ανενόχλητη για αρκετούς αιώνες και ενώ ο πολιτισμός διατηρούταν στην Ανατολή και ανέκαμπτε στη Δύση, σ’ αυτή την εποχή που ονομάσαμε Μεσαίωνα, η πανούκλα ξαναχτύπησε αμείλικτα το 14ο αιώνα για να ρίξει και πάλι την Ευρώπη στο πιο βαθύ σκοτάδι.

Ο Μαύρος Θάνατος (1348-1353μ.Χ.)

«…Όσο για τη θεραπεία της αρρώστιας δεν υπήρχε αποτελεσματικό φάρμακο για να γίνει καλά ο άρρωστος ή για να ξαλαφρώσει κάπως. Ο χαρακτήρας της αρρώστιας να ‘ταν τέτοιος; Να ‘φταιγαν οι γιατροί; Ξέχωρα απ’ τους διπλωματούχους γιατρούς, ξεφύτρωναν σε απίστευτα μεγάλο αριθμό ένα σωρό άντρες και γυναίκες που έκαναν το γιατρό δίχως να ‘χουν καθόλου ιατρικές γνώσεις. Να ‘ταν η αμάθειά τους ανίκανη να ανακαλύψει τη ρίζα του κακού και να βρει το κατάλληλο φάρμακο; Πάντως οι θεραπείες ήταν σπάνιες και μέσα σε τρείς μέρες απ’ όταν εμφανίζονταν τα συμπτώματα […] πέθαιναν όλοι σχεδόν όσοι προσβάλλονταν. Η επιδημία επιδεινώθηκε από το γεγονός πως οι άρρωστοι, στη καθημερινή τους επαφή με τους υγιείς, τους μόλυναν κι αυτούς. […] Αυτά τα επεισόδια, και άλλα πολύ χειρότερα, γέννησαν σε όσους ήταν ακόμα ζωντανοί, κάθε λογής φανταστικούς πανικούς…»

Βοκάκιος, Δεκαήμερον, Εισαγωγή

Ένα γενοβέζικο, εμπορικό πλοίο, από τη Κωνσταντινούπολη, προσεγγίζει το λιμάνι της Μεσσήνης στη Σικελία. Μόλις δένει στην αποβάθρα όμως, όσοι είναι απ’ έξω παρατηρούν πως απ’ το πλοίο δε κατεβαίνει κανείς. Η καρίνα είναι γεμάτη πτώματα που αναδίδουν μια απαίσια μυρωδιά και οι λιγοστοί ζωντανοί είναι κι αυτοί ανήμποροι, σε άθλια κατάσταση, φτύνουν αίμα και τα σώματά τους φέρουν μαύρες κηλίδες. Οι αρχές της πόλης ειδοποιούνται και αμέσως το πλοίο στέλνεται πίσω στο πέλαγος. Είναι, όμως, ήδη αργά. Η αρρώστια έχει προλάβει να εισχωρήσει στους πρώτους κατοίκους της πόλης.

Ο Μαύρος Θάνατος παραμονεύει

Έτσι αρχίζει η εξάπλωση της πανούκλας στην Ευρώπη το 1347μ.Χ. Σύντομα όλες οι ιταλικές πόλεις που είναι κέντρα εμπορίου προσβάλλονται κι ακολουθεί όλη η Ευρώπη, μέχρι το μικρόβιο να φτάσει στις Ρωσικές στέπες και τη γη των Τατάρων απ’ όπου ξεκίνησε. Στη Βενετία επιβάλλεται για πρώτη φορά η απομόνωση του πληρώματος ενός ύποπτου πλοίου για τριάντα μέρες. Όταν αποδεικνύεται πως οι τριάντα μέρες δεν αρκούν, η οδηγία ορίζει τις σαράντα, quaranta, εξ’ ου και quarantine, δηλαδή καραντίνα. Τίποτα δε φαίνεται όμως να σταματούσε την εξάπλωση της ασθένειας, που ήταν πιο επιθετικής μορφής (πνευμονική πανώλη) απ’ ότι στο παρελθόν.

H πανούκλα στη Φλωρεντία, 1348

Οι ιατρικές γνώσεις ήταν περιορισμένες στα διδάγματα του Ιπποκράτη και του Γαληνού και τίποτα δε μπορούσε να βοηθήσει αποτελεσματικά σ’ αυτή τη φάση, εκτός από την απομόνωση, γι’ αυτό και πολλοί υγιείς άνθρωποι κατέφευγαν από τις πυκνοκατοικημένες πόλεις στην επαρχία. Οι γιατροί ήταν ανήμποροι και συχνά αρνούνταν να αναλάβουν περιστατικά, ή άλλοι αρπάζονταν από την απελπισία του κόσμου για να εισπράττουν αδρές αμοιβές, χωρίς να ξέρουν ουσιαστικά τι κάνουν. Κυκλοφορούσαν ένα σωρό υποτιθέμενα αποτελεσματικά φάρμακα, κυρίως διάφορα βότανα (κνίκος), ενώ το ρουμπίνι υποτίθεται ότι προφύλασσε και η πόση υδράργυρου ή αρσενικού ότι θεράπευε. Κάποιοι έδεναν ζωντανά κοτόπουλα πάνω στα πρησμένα σημεία ή τους έριχναν σκόνη από κέρατο μονόκερου και ένα σωρό άλλες απίθανες θεραπείες. Οι ασθενείς έπρεπε επίσης να ακολουθούν οδηγίες όπως να μη κοιμούνται τη μέρα, να έχουν ανοιχτά τα βορινά παράθυρα, να κάνουν αφαιμάξεις κλπ. Η επικρατέστερη θεωρία για την εξάπλωση της νόσου ήταν ο κακός αέρας (μίασμα). Έτσι πολλοί φρόντιζαν να μυρίζουν συνεχώς όμορφα αρώματα και να καίνε αρωματικά βότανα προκειμένου να τη κρατούν μακριά. Όταν άρχιζε να γίνεται φανερό πως τίποτα απ’ αυτά δεν έχει αποτέλεσμα, οι άνθρωποι παραδίδονταν στη δεισιδαιμονία και το μυστικισμό. Η πανούκλα αντιμετωπίστηκε ως θεία τιμωρία και σε πολλές περιοχές δημιουργήθηκαν τάγματα αυτομαστιγούμενων που περιφέρονταν από πόλη σε πόλη ζητώντας έλεος από το Θεό μ’ αυτό τον ακραίο τρόπο.

Ο πανικός οδήγησε σε άλλη μια ακραία αντίδραση. Η εξουσία της Καθολικής Εκκλησίας μιας και φαινόταν ανήμπορη να διαμεσολαβήσει ουσιαστικά στο Θεό για τη θεραπεία των πιστών, βρήκε ένα εξιλαστήριο θύμα. Κατασκευάστηκε η θεωρία ότι οι Εβραίοι φταίνε για τη πανούκλα, γιατί δήθεν μολύνουν τα πηγάδια των Χριστιανών. Αυτό ήταν παράλογο βέβαια, μιας κι οι Εβραίοι προσβάλλονταν απ’ την ασθένεια όπως κι ο υπόλοιπος κόσμος. Παρόλα αυτά έγιναν τρομεροί διωγμοί, φυλακίσεις, βασανιστήρια και θανατώσεις από την Ιερά Εξέταση, των Εβραίων της Ευρώπης κι όσοι επιβίωσαν κατέφυγαν στα Βαλκάνια όπου συνέχισαν να ζουν για αιώνες.

Εξ’ αιτίας της πανούκλας χάθηκε το ένα τρίτο του πληθυσμού της Ευρώπης, που για να φτάσει δημογραφικά τα προηγούμενα του επίπεδα χρειάστηκαν δύο αιώνες. Μακροπρόθεσμα όμως η πανδημία είχε και θετικές συνέπειες, όπως την αμφισβήτηση των απαρχαιωμένων θεραπευτικών-θεοκεντρικών γνώσεων, την ανανέωση του ενδιαφέροντος για την ανατομία και το πείραμα, αλλά και ευεργετικές κοινωνικές και οικονομικές ανακατατάξεις.

Η Πανούκλα Ξαναχτυπά

“The rigorous measures adopted by the authorities, in shutting up houses and confining the sick and sound within them for forty days, were found so intolerable, that most persons were disposed to run any risk rather than be subjected to such a grievance, and every artifice was resorted to for concealing a case when it occurred. […]Quack doctors(=τσαρλατάνοι) were secretly consulted, instead of the regular practitioners; the searchers (ενν. αυτοί που από το κράτος ήταν επιφορτισμένοι με το να ανιχνεύουν νέα κρούσματα) were bribed to silence; and large fees were given to the undertakers and buriers to lay the deaths to the account of some other disorder. All this, however, did not blind the eyes of the officers to the real state of things. […]Many cases were thus detected; but in spite of every precaution, the majority escaped; and the vent was no sooner stopped in one quarter than it broke out with additional violence in another.”

William Harrison Ainsworth, Old Saint Paul’s, 1841
H επιδημία στο Λονδίνο, 1665
http://flickr.com

Επιδημίες πανούκλας συνέχιζαν να επανεμφανίζονται στην Ευρώπη, συχνά, τους πρώτους αιώνες των νεώτερων χρόνων. Πολύ γνωστή η επιδημία που έπληξε το πυκνοκατοικημένο Λονδίνο το 1665, σκότωσε μερικά εκατομμύρια ανθρώπους και ανακόπηκε μόνο από τη Μεγάλη Πυρκαγιά που κατέκαψε τη πόλη. Παρόμοιες επιδημίες έπληξαν δραματικά το πληθυσμό της Βενετίας, της Μασσαλίας και άλλων σημαντικών ευρωπαϊκών πόλεων. Πρέπει να ξεκαθαριστεί πως ακόμα δεν υπάρχει αποτελεσματική θεραπεία για τη πανώλη, πέρα από την απομάκρυνση απ’ τη περιοχή των κρουσμάτων, την απομόνωση των προσβεβλημένων και την ελπίδα σ’ ένα θαύμα. Όπως φαίνεται και στο παραπάνω απόσπασμα όμως, οι περισσότεροι δύσκολα συμμορφώνονταν με τα μέτρα προφύλαξης ή και για να αποφύγουν τη κοινωνική απομόνωση, έκρυβαν όσο μπορούσαν την αρρώστια τους, με αποτέλεσμα η εξάπλωση να είναι σχεδόν ανεξέλεγκτη.

Το Κουστούμι και η Μάσκα

«As may be seen on picture here,
In Rome the doctors do appear,
When to their patients they are called,
In places by the plague appalled,
Their hats and cloaks, of fashion new,
Are made of oilcloth, dark of hue,
Their caps with glasses are designed,
Their bills with antidotes all lined,
That foulsome air may do no harm,
Nor cause the doctor man alarm,
The staff in hand must serve to show
Their noble trade where’er they go.»

«Σαν την εικόνα τούτη εδώ, Στη Ρώμη θε να δεις γιατρό/ Ο ασθενής του τον καλεί, Όπου η πανούκλα εμφανιστεί/ Ρούχα παράξενα φορά, Αδιάβροχα και σκοτεινά/ Μάσκα φοράει με γυαλιά, Αντίδοτα φέρνει πολλά/ Το μίασμα δεν τον πτοεί, Κι ούτε το φόβο προκαλεί/ Μπαστούνι πάντοτε κρατά, Όλοι να ξέρουν ποιος περνά.»

Δημοφιλές ποίημα του 17ου αι.
Προστατευτική στολή της πανώλης του 17ου αι.
http://wikimediacommons.com

Σε αυτό το κλίμα σποραδικών επιδημιών, το 1630, ο Charles de L’Orme, γιατρός τριών Γάλλων βασιλιάδων και προσωπικός φίλος του Καρδινάλιου Richelieu, εμπνεύστηκε το γνωστό σ’ εμάς κουστούμι του Γιατρού της Πανώλης. Είναι συνηθισμένη παρεξήγηση πως η τρομερή φορεσιά χρησιμοποιούταν απ’ τους γιατρούς στο ξέσπασμα του Μαύρου Θανάτου, το Μεσαίωνα. Αυτό όμως είναι ψέμα. Ψέμα ή μάλλον μισή αλήθεια, είναι επίσης, ότι η στολή αυτή ήταν πλήρως αναποτελεσματική.

Ας δούμε όμως από τι αποτελείται και ποιος ο ρόλος κάθε στοιχείου της προστατευτικής φορεσιάς: Ένα μακρύ δερμάτινο ή υφασμάτινο πανωφόρι με μακριά μανίκια που φτάνει ως τα υποδήματα, καλύπτει το μεγαλύτερο μέρος του σώματος. Είναι αλειμμένο με λίπος για να στεγανοποιείται και να συγκρατεί τυχόν την ασθένεια στο εξωτερικό μέρος της στολής. Τα μανίκια, πολύ σωστά, καλύπτονται εξωτερικά από ψηλά δερμάτινα γάντια. Στα πόδια ο γιατρός φορά ψηλές δερμάτινες μπότες. Το κεφάλι καλύπτει κουκούλα με μια μάσκα πάνω στο πρόσωπο. Η τρομακτική μάσκα με σχήμα ράμφους χρησιμεύει στο να αποφεύγει να αναπνέει ο γιατρός το μολυσματικό αέρα που θεωρούταν υπεύθυνος για την ασθένεια. Στη θέση των ματιών έχει δύο γυάλινους κόκκινους φακούς. Το σχήμα ράμφους κάποιοι υπέθεσαν πως δινόταν για να τρομάζει την αρρώστια κι άλλοι γιατί υποτίθεται πως την αρρώστια τη μετέφεραν τα πουλιά. Τίποτα απ’ αυτά δε φαίνεται να ισχύει όμως. Μάλλον ο στόχος ήταν ο γιατρός να έχει όσο το δυνατό περισσότερο χώρο γεμάτο με καθαρό αέρα μέσα στη μάσκα για να αναπνέει άνετα και αυτό ήταν το πιο κατάλληλο σχήμα για το σκοπό. Στο κάτω μέρος του ράμφους στη μεριά που ήταν κοντά στο πρόσωπο υπήρχαν δύο μικρές τρύπες για την αναπνοή. Αυτές ήταν παραγεμισμένες με αποξηραμένα βότανα και μπαχαρικά (τριαντάφυλλο, μέντα, γαρύφαλλο, κανέλα) για να εξασφαλίζουν το «καλό αέρα» στο γιατρό. Η μάσκα ήταν επίσης δερμάτινη. Στο κεφάλι φορούσαν το πλατύγυρο καπέλο, χαρακτηριστικό όλων των γιατρών της εποχής. Στο χέρι κρατούσαν ένα μπαστούνι. Αυτό χρησίμευε για να εξετάζουν τους ασθενείς από απόσταση, να υποδεικνύουν στους συγγενείς τι να κάνουν αλλά και να χτυπούν τους ασθενείς αν προσπαθούσαν πάνω στο πανικό τους να βλάψουν το γιατρό ή επειδή κάποιοι το ζητούσαν για να τους συγχωρέσει ο Θεός απ’ τις αμαρτίες τους και να πάρει την αρρώστια πίσω.

Μετεξέλιξη της προηγούμενης στολής
http://wikimediacommons.com

Προστάτευε ουσιαστικά αυτή η αμφίεση από τη Πανώλη; Η μετριοπαθής απάντηση είναι, σ’ ένα βαθμό ναι, αλλά ολοκληρωτικά, όχι. Σωστά ο γιατρός έπαιρνε κάθε προφύλαξη ώστε να μην έρθει σε άμεση επαφή με τον μολυσμένο και να αποφύγει τυχόν μολυσμένους ψύλλους ή άλλα ζώα που μπορεί να τον άγγιζαν. Σωστά επίσης φορούσε μάσκα για να προστατεύει τους βλεννογόνους του απ’ τα μολυσμένα σταγονίδια. Και πάλι όμως υπήρχε πιθανότητα το βακτήριο να εισέλθει από τις τρύπες στη μάσκα για την αναπνοή, ακόμη κι αν τα αρώματα που χρησιμοποιούσαν για να φιλτράρουν τον αέρα έχουν πράγματι αντιβακτηριακές ιδιότητες. Ας μη ξεχνάμε πως οι άνθρωποι της εποχής αγνοούσαν την ύπαρξη βακτηρίων και είναι πιθανό ο γιατρός βγάζοντας και βάζοντας τη στολή και τη μάσκα να ακουμπούσε την εξωτερική πλευρά τους όπου το βακτήριο συνέχιζε να ‘ναι ζωντανό.

Δεν ήταν σπάνιες οι περιπτώσεις που οι γιατροί αρρώσταιναν κι οι ίδιοι. Όμως η ιδιότητα του γιατρού της πανώλης ήταν εξαιρετικά περιζήτητη και οι γιατροί που δέχονταν να πάρουν το ρίσκο, μισθώνονταν από κάθε πόλη για να παρακολουθήσουν όλα τα περιστατικά, μιας και κανείς σχεδόν ιδιώτης δε θα μπορούσε να καλύψει το ποσό της αμοιβής τους. Βέβαια οι μέθοδοι αντιμετώπισης δεν είχαν βελτιωθεί ιδιαίτερα σε σχέση με το παρελθόν, έτσι οι γιατροί χρησίμευαν κυρίως για να παραστέκονται στον ασθενή, να καταγράφουν την αιτία και την ώρα θανάτου και σε ορισμένες περιπτώσεις που η πολιτεία το επέτρεπε, να κάνουν νεκροψία στα σώματα.

Δεν είναι παράλογο επομένως που η φιγούρα του γιατρού της πανούκλας πέρασε στο συλλογικό ασυνείδητο των Ευρωπαίων ως μια μορφή απωθητική, που αναγγέλλει την έλευση μεγάλων συμφορών αλλά και ενίοτε αναποτελεσματική και κουτοπόνηρη. Στην Ιταλία έγινε χαρακτήρας της Comedia dellarte, “Il Medico della Peste”. Στις ιστορίες εμφανιζόταν ως βλοσυρός και μυστήριος ήρωας αλλά ακόμα πιο συχνά γινόταν αντικείμενο διακωμώδησης. Στα νεώτερα χρόνια η στολή αυτή έχει δώσει έμπνευση στην αντίστοιχη μάσκα και αμφίεση στο Καρναβάλι της Βενετίας.

Κουστούμι του Καρναβαλιού της Βενετίας, εμπνευσμένο από τη στολή του Γιατρού της Πανούκλας
http://unsplash.com

Άλλος ένας παράγοντας που συνέβαλε στη μυθοποίηση της φιγούρας και στην εξάπλωση πολλών σφαλμάτων για τη προέλευση της, ήταν το γεγονός ότι ήταν δημοφιλής σε Καθολικές χώρες κυρίως, που θεωρούνταν απ’ τους Προτεστάντες πιο θρησκόληπτες κι οπισθοδρομικές. Έτσι άρχισε να διασπείρεται το 19ο και 20ο κυρίως αι. η παρανόηση πως η στολή ήταν τελείως άχρηστη και πως τη χρησιμοποιούσαν οι ανόητοι Καθολικοί του μεσαίωνα. Έτσι η φιγούρα για πολλούς σήμερα δεν θεωρείται απλά σύμβολο τρόμου, αλλά και ανθρώπινης βλακείας.

Η στολή των γιατρών στη πανδημία πνευμονικής πανώλης στη Κίνα, 1910
http://wikimediacommons.com

Για την ιστορία η Πανούκλα συνέχιζε να ταλαιπωρεί με επιδημίες την ανθρωπότητα ως τα τέλη του 19ου αι. Το 1894 κατά τη διάρκεια μεγάλης πανδημίας πανώλης στη Κίνα, δύο γιατροί βακτηριολόγοι, δουλεύοντας ανεξάρτητα, απομονώνουν τον Βάκιλο της Πανούκλας. Ήταν ο Γάλλος Alexander Yersin και ο Ιάπωνας Shibasaburo Kitasato. Αποδεικνύεται πως τα τρωκτικά είναι βασική αιτία μετάδοσης. Τα επόμενα χρόνια ο Ρώσος γιατρός Waldemar Haffkine παρασκευάζει επιτυχημένα το πρώτο εμβόλιο για τη πανούκλα.

Είναι καιρός η στολή του γιατρού της πανούκλας να αναγνωριστεί όχι ως ένα στερούμενο λογικής, μυστικιστικό κατάλοιπο του Μεσαίωνα, που δεν ήταν, αλλά ως μια πρώτη ολοκληρωμένη προσπάθεια προς τη κατεύθυνση των σύγχρονων μέτρων προφύλαξης από μεταδοτικές ασθένειες. Η πανούκλα μας έδωσε τη καραντίνα επίσης. Μας έδωσε τα πρώτα συντονισμένα μέτρα των αρχών για τη προφύλαξη της δημόσιας υγείας. Μας ανακίνησε Ιπποκρατικά ερωτήματα σχετικά με την ηθική και δεοντολογία του γιατρού και τη σχέση του με τον ασθενή. Μας κληροδότησε, όμως, και την ιδέα των βιολογικών όπλων. Μας υπενθυμίζει μέσα απ’ τα γραπτά των συγχρόνων των εποχών εκείνων, πως σε καιρούς κρίσεως πολύς κόσμος αντιδρά με πανικό, υπερβολές, απαισιοδοξία ή απερισκεψία, στρέφεται στη θρησκοληψία και το μυστικισμό. Ίσως, όμως, απέχουμε από αυτές τις «γελοίες» καταστάσεις, όσο απέχει μια κρίση ανάλογη της πανούκλας από εμάς. Ας μην αφήσουμε το πανικό να μας καταλάβει, και μαθαίνοντας απ’ τα λάθη του παρελθόντος, να είμαστε δυνατοί και συνετοί απέναντι σε κάθε νέα απειλή.

«… knew that … the plague bacillus never dies or vanishes entirely … it can remain dormant for dozens of years in furniture or clothing … it waits patiently in bedrooms, cellars, trunks, handkerchiefs and old papers, and … perhaps the day will come when, for the instruction or misfortune of mankind, the plague will rouse its rats and send them to die in some well-contented city.»

The Plague, Albert Camus
Γιατρός της Πανώλης, Φίλιππος Σαμοίλης

Βιβλιογραφία – Επιπρόσθετη Αναζήτηση:

ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ 2.47.1–2.54.5: Ο λοιμός. Προέλευση, συμπτώματα και σοβαρότητα της ασθένειας: greek language.gr
Βοκάκιος, Δεκαήμερον, Εισαγωγή: kupdf.net
Σατιρικό ποίημα 17ου αι.: academic.oup.com
William Harrison Ainsworth, Old Saint Paul’s, 1841, by Project Gutenberg:  gutenberg.org
Edgar Allan Poe, The Mask of The Red Death, 1850
Albert Camus, The Plague, 1948, translated by Stuart Gilbert: antilogicalism.com
Σκαλτσά Ελένη, Ιστορία της Φαρμακευτικής: repository.kallipos.gr
“Ancient, Unknown Strain of Plague Found in 5,000-Year-Old Tomb in Sweden”. livescience.com.
Leitch, Carmen. “The Plague May Have led to the Decline of Neolithic Settlements”. labroots.com.
Η Πανούκλα του Ιουστινιανού: thoughtco.com
The Black Death: The Greatest Catastrophe Ever: historytoday.com
Θεραπευτική, Δημόσια Υγεία, Ηθική σε σχέση με τη Πανώλη, το Μεσαίωνα: broughttolife.sciencemuseum.org.uk
journalofethics.ama-assn.org
ncbi.nlm.nih.gov
Το κουστούμι και η μάσκα των γιατρών της Πανώλης: talesoftimesforgotten.com
medievalists.net\
ancient-origins.net
lacartapesta.blogspot.com
Χρονοδιάγραμμα Πανώλης

Cover art by Lucas St. Martin.

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα., συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά