Σνεγκούροτσκα: το αρχέτυπο της Κόρης του Χειμώνα στη ρωσική λαογραφία

by Γιώτα Χουλιάρα

«Μια φορά κι ένα καιρό, ζούσε ένα ηλικιωμένο ζευγάρι. Είχαν μια καλή ζωή, αλλά ήταν λυπημένοι που δεν μπόρεσαν να αποκτήσουν παιδιά. Μια υπέροχη χειμωνιάτικη μέρα, το ζευγάρι είδε τα παιδιά της γειτονιάς να παίζουν στο χιόνι και η απογοήτευση τους μεγάλωσε. Τότε, ο ηλικιωμένος άνδρας είπε στη γυναίκα του: “Ας βγούμε έξω και να φτιάξουμε ένα κορίτσι από χιόνι- θα είναι σαν την κόρη που δεν είχαμε ποτέ”. Έτσι, οι δυο τους έφτιαξαν ένα πανέμορφο κορίτσι από χιόνι, σχηματίζοντας προσεκτικά τα χέρια και τα πόδια, τη χαριτωμένη μικρή μύτη, το στόμα, το πηγούνι …» 

Η αρχή του λαϊκού ρωσικού παραμυθιού Снегу́рочка (Snegurochka).

Snegurochka (Σνεγκούροτσκα), δηλαδή Κόρη του Χιονιού, καθώς sneg θα πει “χιόνι” στα ρώσικα, είναι το όνομα ενός κοριτσιού το οποίο αποτελεί κεντρικό χαρακτήρα ρωσικών λαϊκών παραμυθιών. Σύμφωνα με το αρχικό παραμύθι, ένα ηλικιωμένο ζευγάρι είναι τόσο στεναχωρημένο που δεν μπόρεσε να αποκτήσει παιδιά, ώστε φτιάχνει από χιόνι ένα  κορίτσι. Η κοπέλα ζωντανεύει και είναι όμορφη όπως η παγωμένη αυγή και λευκή όπως το απάτητο χιόνι.

Σε άλλη εκδοχή του παραμυθιού, το κορίτσι από χιόνι φτιάχνει μόνο η απελπισμένη γυναίκα που τόσο λαχταρά μια κόρη. Η παγωμένη φιγούρα ζωντανεύει και ζει μαζί με τη γυναίκα. Καθώς όμως ο χειμώνας φεύγει και το χιόνι λιώνει, η κοπέλα νιώθει θλιμμένη και δεν έχει διάθεση. Μια μέρα, καλοκαίρι πλέον, τα υπόλοιπα παιδιά του χωριού την καλούν να παίξει μαζί τους. Έχουν ανάψει φωτιές, γεγονός που παραπέμπει στη καλοκαιρινή ισημερία του Ιουνίου ή στις φωτιές που άναβαν, παραδοσιακά, δίπλα στις λίμνες και τα ποτάμια στις 24 Ιουνίου. Να τονίσουμε εδώ πως σε Ρωσία, Ουκρανία, Πολωνία και Λετονία, οι παγανιστές στις 24 Ιουνίου γιόρταζαν τη νύχτα του Ivan Kupala. Ιβάν στα σλαβικά σημαίνει ο” Ιωάννης”, ενώ η λέξη Kupala είναι μια αρχαίο-σλαβική λέξη για το κολύμπι. Αργότερα, με την έλευση του χριστιανισμού, ο παγανιστικός αυτός εορτασμός συνδέθηκε με την εορτή του Άη Γιάννη του Κλήδονα. Η κοπέλα καθώς πλησιάζει τη φωτιά, λιώνει, όπως το αφράτο χιόνι στη ζέστη του καλοκαιριού και χάνεται για πάντα.

Ο Ρώσος λαογράφος Αλεξάντερ Αφανάσιεφ στο δεύτερο τόμο του βιβλίου του «Ποιητικές απόψεις των Σλάβων στη φύση» (The Poetic Outlook on Nature by the Slavs – 1869) αναφέρεται και σε μια ακόμη εκδοχή του παραμυθιού της Σνεγκούροτσκα. Σύμφωνα μ΄αυτήν την εκδοχή, η Σνεγκούροτσκα είναι η κόρη της Άνοιξης και του Πάγου, η οποία επιθυμεί τη συντροφιά κοινών θνητών. Της αρέσει ένας βοσκός με το όνομα Λελ, αλλά η παγωμένη καρδιά της δε μπορεί να γνωρίσει την αγάπη. Η μητέρα της, η Άνοιξη, την λυπάται και της δίνει αυτή τη δυνατότητα, αλλά μόλις τον αγαπά, η καρδιά της ζεσταίνεται και λιώνει.

Snow Girl by OlesyaGavr 
https://www.deviantart.com/olesyagavr/art/Snowgirl-141715127

Αυτή η εκδοχή του παραμυθιού έγινε το 1873 θεατρικό έργο από τον Αλεξάντρ Οστρόφσκι, με μουσική επένδυση από τον Τσαϊκόφσκι και τίτλο: The Snow Maiden. Το 1878, ο συνθέτης Λεόν Μίνκους και ο συνθέτης μπαλέτου Μάριους Πετίπα σκηνοθέτησαν μια έκδοση της Σνεγκούροτσκα με τίτλο «Η Κόρη του Χιονιού» (The Daughter of the Snows) για το Αυτοκρατορικό Μπαλέτο του τσάρου. Το 1880 η ιστορία προσαρμόστηκε σε όπερα από τον Νικολάι Ρίμσκι-Κόρσακοφ με τον τίτλο: The Snow Maiden: A Spring Fairy Tale και γνώρισε τεράστια επιτυχία. Η Σνεγκούροτσκα εμφανίζεται επί σκηνής πλέον όπως την βλέπουμε και στις σημερινές εικόνες, ως ένα πανέμορφο, ξανθό κορίτσι ντυμένο με λευκά και μπλε ρούχα.

Αργότερα, η ιστορία της Σνεγκούροτσκα παρουσιάζεται σε δυο ταινίες που γυρίστηκαν κατά την εποχή της Σοβιετικής Ένωσης. Μια ταινία κινουμένων σχεδίων του 1952, με μέρος της μουσικής του Ρίμσκι-Κορσάκοφ και μια ταινία του 1969, υπό τη διεύθυνση του Παβέλ Καντοτσνίκοφ, με μουσική του Βλαδισλάβ Κλαντνίσκυ.

Το παραμύθι συναντάμε επίσης και στη συλλογή του Γάλλου συγγραφέα Λουί Λεζέ με τίτλο «Contes Populaires Slaves» (1882), όπου συγκέντρωσε παραμύθια της σλαβικής λαογραφίας, καθώς και στο βιβλίο «The Pink Fairy Book» (1897) του Βρετανού Άντριου Λάνγκ με τον τίτλο «Snowflake». Στις μέρες μας πλέον και πιο συγκεκριμένα το 2004, η Αμερικανίδα εικονογράφος Ρούθ Σάντερσον έγραψε ξανά την ιστορία για το βιβλίο της με τίτλο «The Snow Princess» (Η Πριγκίπισσα του Χιονιού), στο οποίο όταν η πριγκίπισσα ερωτεύεται δεν πεθαίνει, αλλά γίνεται θνητή.

Αναζητώντας λεπτομέρειες στη ρωσική λαογραφία και στα παραμύθια, παρατηρούμε ότι η Κόρη του Χιονιού ή Παρθένα του Χιονιού, όπως αποκαλούν την Σνεγκούροτσκα, είναι μια πολύ όμορφη κοπέλα με λευκό δέρμα, γαλάζια μάτια και πλούσια μαλλιά. Είναι κόρη των αθάνατων Θεών, του Father Frost και της Mother Spring. Aν και η ίδια, ως κόρη Θεών, είναι αθάνατη, ζει δίπλα στους θνητούς και άλλοτε λιώνει από τη φωτιά ή από την αγάπη, η οποία γεννιέται στην καρδιά της. Οι αναλυτές και οι ειδικοί δεν μπορούν να ισχυριστούν με βεβαιότητα από πού προέρχονται οι ρίζες του παραμυθιού καθώς εκτιμούν ότι πρόκειται για έναν συγκερασμό ρωσικών και σλαβικών παγανιστικών στοιχείων. Το γεγονός ότι η Σνεγκούροτσκα γεννιέται από το αρχετυπικό παγανιστικό δίδυμο του Father Frost (στα αρχαία ρωσικά γνωστός ως Morozko) και της Mother Spring (μια από τις εικόνες της Μητέρας Γης) ουσιαστικά υποδεικνύει ότι οι τρεις τους αποτελούν μια τριάδα της λατρείας της φύσης της προχριστιανικής Ευρώπης. 

Εικόνα είναι από το παραμύθι The Snow Princess  της Αμερικανίδας εικονογράφου Ruth Sanderson

Τα παιδιά του Χιονιού 

Το συγκεκριμένο παραμύθι δεν είναι το μοναδικό που αφορά παιδιά που δημιουργήθηκαν από το χιόνι. Στη Μεσαιωνική Ευρώπη υπάρχουν πολλά παραμύθια με το συγκεκριμένο θέμα και τίτλο «The Snow Child» (στα γερμανικά Schneekind). Πρόκειται για παραμύθια στη Γαλλία, τη Γερμανία, την Αγγλία και την Ιταλία, όπου ένας έμπορος, ο οποίος απουσίαζε από το σπίτι του για πέντε ή τρία χρόνια, ανάλογα την εκδοχή του παραμυθιού, επιστρέφοντας βλέπει ένα αγόρι ενός έτους να παίζει στην αυλή του σπιτιού του. Η γυναίκα του το παρουσιάζει ως δικό της και του εξηγεί πως έμεινε έγκυος όταν τον χειμώνα κατάπιε μια νιφάδα χιονιού. Ο έμπορος, αρχικά δέχεται το μικρό αγόρι χωρίς να παραπονεθεί στη σύζυγό του, αλλά αργότερα το παίρνει μαζί του στην αγορά και το πουλάει σε καλή τιμή ως σκλάβο. Όταν γυρνάει σπίτι του χωρίς το παιδί και η γυναίκα τον ρωτάει, της απαντάει πως έλιωσε όταν πέρασε δίπλα από τη φωτιά ή από τον καυτό ήλιο.

Παιδί του χιονιού είναι και η Χιονάτη, στο γνωστό παραμύθι. «Πόσο θα ήθελα να έχω μια κόρη με δέρμα λευκό σαν χιόνι, χείλη κόκκινα όπως το αίμα και μαλλιά μαύρα σαν έβενο» εύχεται η βασίλισσα και μητέρα της Χιονάτης στο γνωστό παραμύθι των αδερφών Γκριμ.

Η επίκληση της βασίλισσας / μητέρας  γίνεται στα μέσα του χειμώνα όπως αναφέρουν οι αδερφοί Γκριμ. Το μεσοχείμωνο είναι το σταυροδρόμι των εποχών, η αρχή της ανόδου του θεού Ήλιου στον ουρανό. Ενδέχεται η βασίλισσα να πραγματοποιεί την ευχή της επάνω  στη χειμερινή ισημερία (21 Δεκεμβρίου) ή ακόμη και κατά τον εορτασμό του κελτικού Ίμπολκ (Imbolc). Το Ίμπολκ είναι μία από τις τέσσερις κύριες γιορτές του προ-Χριστιανικού κελτικού ημερολογίου, συνδεδεμένο με τελετές γονιμότητας και εορταζόταν μεταξύ χειμερινής και εαρινής ισημερίας, ακριβώς δηλαδή στα μισά του χειμώνα, στις αρχές Φεβρουαρίου. Η ονομασία της γιορτής, στην ιρλανδική γλώσσα, σημαίνει στην κοιλιά (i mbolg) και αναφέρεται στη γέννα των προβάτων. Είναι, όμως, και κελτικός όρος για την άνοιξη, που συμβολίζει τη γέννηση της φύσης. 

Μια τέτοια μέρα, η βασίλισσα, η οποία γνώριζε όπως φαίνεται τις αρχαίες επικλήσεις, παρακαλεί για τη γέννηση της Χιονάτης. Η επίκληση γίνεται την ώρα που τρυπάει κατά λάθος το δάχτυλο της στο γνέσιμο. Η υφαντουργία ήταν από τα αρχαία χρόνια μια πολύ διαδεδομένη και χρήσιμη οικιακή δραστηριότητα. Το γνέσιμο και το πλέξιμο συμβολίζουν τις θηλυκές δυνάμεις και παραπέμπουν στη Μεγάλη Μητέρα της μητριαρχικής κοινωνίας. Το τσίμπημα από το αδράχτι, το οποίο είναι επίμηκες και φαλλόμορφο, εμφανίζεται και στο παραμύθι της Ωραίας Κοιμωμένης. Αξιοσημείωτο είναι πως η παράδοση θέλει τις γηραιότερες γυναίκες να διηγούνται παραμύθια, ιστορίες, μύθους και θρύλους ενώ γνέθουν. Θαρρείς και ένα αόρατο νήμα συνδέει το γνέσιμο με την διήγηση. 

Snegurochka BY Ngaladel https://www.deviantart.com/ngaladel/art/Snegurochka-148662188

Στο παραμύθι της Σνεγκούροτσκα έχουμε μια ανάλογη επίκληση την ώρα που το ηλικιωμένο ζευγάρι ή η ηλικιωμένη γυναίκα φτιάχνουν το κορίτσι από χιόνι. Την επίκλησή τους ακούν οι αθάνατοι αρχαίοι Θεοί, ο Πατέρας του Χιονιού και η Μητέρα Άνοιξη και την πραγματοποιούν. Όμως, κάθε μαγεία έχει και το τίμημά της. Η Σνεγκούροτσκα δεν είναι όπως τα υπόλοιπα παιδιά των θνητών και σύντομα η διαφορά αυτή φαίνεται. Δυσφορεί με τη ζέστη, αδυνατεί να συμμετάσχει σε δραστηριότητες που σχετίζονται με το καλοκαίρι και, το κυριότερο, δεν μπορεί να νιώσει ό,τι και οι θνητοί, καθώς δεν ανήκει στον κόσμο τους. Είναι μια αθάνατη. Όταν επιθυμεί να βιώσει τα ανθρώπινα συναισθήματα, ουσιαστικά αποποιείται την αιωνιότητα και την αθανασία της. «I would rather share one lifetime with you than face all the ages of this world alone. I choose a mortal life» είναι τα λόγια της ερωτευμένης Άργουεν στον Άραγκορν στην ταινία «The Fellowship of the Ring» (2001) που ταιριάζουν απόλυτα σε ό,τι βιώνει η Σνεγκούροτσκα όταν επιθυμεί να αγαπήσει τον βοσκό Λελ. 

Το παραμύθι όμως συμβολίζει και τις εναλλαγές της φύσης, τις οποίες τιμούσαν οι άνθρωποι της προ-χριστιανικής Ευρώπης, καθώς είχαν ιδιαίτερη σημασία γιατί καθόριζαν τη ζωή τους και τις εργασίες τους. Το λιώσιμο της κοπέλας, όταν πάει να πηδήξει πάνω από τη φωτιά, μας παραπέμπει σε διάφορους εορτασμούς που έκαναν οι σλαβικές και ρωσικές φυλές με τον ερχομό της Άνοιξης και του Καλοκαιριού, όπου άναβαν φωτιές και έκαιγαν ομοιώματα για καλοτυχία και ευημερία ενώ οι ίδιοι φορούσαν στο χέρι τους την Μαρτενίτσα ή Μαρτσισόρ, το γνωστό σε μας Μάρτη, για να μη τους κάψει ο Ήλιος. 

Βοηθός του Άγιου Βασίλη

Στη σημερινή της μορφή η Σνεγκούροτσκα άρχισε να εμφανίζεται όταν δόθηκε επίσημα άδεια εορτασμού της Πρωτοχρονιάς από το σοβιετικό καθεστώς, το 1935. Σε βιβλία της εποχής για την διακόσμηση Χριστουγεννιάτικων δένδρων, η Σνεγκούροτσκα εμφανίζεται ως εγγονή ή βοηθός του Ντεντ Μορόζ (ο Παππούς ή Πατέρας του Χριστουγέννων) και μεσολαβεί στην επικοινωνία των παιδιών με αυτόν. Στις αρχές του 1937, ο Παππούς του Χιονιού (όπως αποκαλείται στη Ρωσία ο Άγιος Βασίλης) με την Παρθένα του Χιονιού εμφανίζονται μαζί σε χριστουγεννιάτικα δέντρα στο Σπίτι των Εθνών στη Μόσχα. Σήμερα, η Σνεγκούροτσκα είναι περισσότερο γνωστή ως η εγγονή αλλά και βοηθός του Ντεντ Μορόζ και εμφανίζεται σε χριστουγεννιάτικες κάρτες, εκδηλώσεις αλλά και παιδικά σχέδια, όπως «Η Μάσα και ο Αρκούδος» που είναι ρωσικής παραγωγής και προβάλλεται στην Ελλάδα από την τηλεόραση του Star. 

Πηγές: 

«O Βιασμός της Κοκκινοσκουφίτσας- Η σκοτεινή όψη των παραμυθιών», Γιώτα Χουλιάρα, (Εκδόσεις Άλλωστε 2017)

«Ded Moroz and Snegurochka» by Elena Dushechkina Published in the journal Domestic Notes , Number 1, 2003

«Slavic Tales & Myths: Part 1 (The Slavic Way Book 6)» by Dmitriy Kushnir Amazon Digital Services LLC, 2015 

Cover art: Snegurochka (Snow Maiden) by Morgainelefe

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα., συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά