Το αρχέτυπο του θηλυκού στα παραμύθια

by Γιώτα Χουλιάρα

Όταν ακούμε τη λέξη παραμύθι, στο μυαλό μας έρχεται αυτόματα η εικόνα της γιαγιάς, η οποία καθισμένη δίπλα στο τζάκι, διηγείται στα παιδιά της οικογένειας ιστορίες που άκουσε όταν ήταν μικρή από τη δική της γιαγιά. Πρόκειται για ιστορίες που χάνονται στο βάθος του χρόνου και προέρχονται από τις πρώτες ανθρώπινες κοινωνίες. Ιστορίες που είχαν ως σκοπό τη μύηση στα μυστήρια του σύμπαντος, παρά το γεγονός πως στις μέρες μας θεωρούμε λανθασμένα ότι απευθύνονται αποκλειστικά στα μικρά παιδιά. Φυσικά, το καταλληλότερο πρόσωπο για να πραγματοποιήσει τη διήγηση και να βοηθήσει στη μύηση δεν ήταν άλλο από τη γυναίκα, συνήθως τη γηραιότερη και σοφότερη. Εξάλλου, τα παραμύθια, αν τα μελετήσουμε με προσοχή, είναι οι ιστορίες του Ιερού Θηλυκού, της Μεγάλης Μητέρας, μηνύματα και σύμβολα της θηλυκότητας της ζωής πάνω στη γη.  Από την αρχική τελετουργία μύησης, εκείνη των πρώτων κοινωνιών, προέκυψε και η εικόνα που αναφέραμε στην αρχή. Η γιαγιά, η σοφή γριά γυναίκα της οικογένειας, αυτή που γνωρίζει όλα τα μυστήρια, διηγείται δίπλα στη φωτιά (τζάκι, σόμπα) και μυεί τα παιδιά με την ευλογία της ιερής φλόγας της Εστίας των Αρχαίων Ελλήνων (Βέστα για τους Ρωμαίους) τα παραμύθια, δηλαδή τις ιστορίες που προέρχονται ή συγγενεύουν με τον αρχαίο μύθο. 

Αν και στο πέρασμα των χρόνων, και καθώς οι μητριαρχικές κοινωνίες των πρώτων ανθρώπων έδιναν τη θέση τους στην ανδρική κυριαρχία, πολλοί άνδρες, οι Ραψωδοί της Αρχαίας Ελλάδας, οι Βάρδοι των Κελτών και οι Τροβαδούροι του Μεσαίωνα, προσπάθησαν να αντικαταστήσουν τη θηλυκή πλευρά με το να απαγγέλλουν σε γιορτές και συγκεντρώσεις μύθους, θρύλους και παραμύθια, η ιερότητα του θηλυκού δε χάθηκε ποτέ. Ακόμη και αργότερα, όταν οι αδερφοί Γκριμ, οι Γερμανοί συλλέκτες παραμυθιών, συγκέντρωσαν ιστορίες που τους είχαν διηγηθεί κυρίως γυναίκες μεγάλης ηλικίας και προχώρησαν σε πολλαπλές αλλαγές και αντικατάσταση στοιχείων που ενδεχομένως να σκανδάλιζαν τη χριστιανική Ευρώπη της εποχής του 18ου και του 19ου αιώνα, τη θηλυκή δύναμη δεν μπόρεσαν να την εξαλείψουν. Παρέμεινε εκεί, έστω και σε λανθάνουσα μορφή, να θυμίζει στους μυημένους ότι κάποτε οι άνθρωποι των πρώτων κοινωνιών λάτρευαν τη Μεγάλη Μητέρα.

Η Μεγάλη Μητέρα, Μητέρα Θεά ή Μητέρα Γη είναι ένα μητριαρχικό αρχετυπικό μοντέλο που επαναλαμβάνεται σε διάφορες μυθολογίες και ιστορίες κάθε φυλής και πολιτισμού. Σύμφωνα με τη θεωρία του Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ, του σπουδαίου Ελβετού ψυχολόγου και εισηγητή της σχολής της αναλυτικής ψυχολογίας, το αρχέτυπο της Μεγάλης Μητέρας – Θεάς είναι βαθιά ριζωμένο στον ανθρώπινο νου ακόμα και πριν την κύηση. Συνήθως τη συναντάμε σε τρεις βασικές μορφές, ως Παρθένο, ως Μητέρα και ως Γριά, και ανάλογα με τη μορφή που έχει συμβολίζει την αγνότητα, τη γονιμότητα και τη σοφία. 

Οι τρεις αυτές μορφές συνδέονται άμεσα με τη σεληνιακή λατρεία των πρώτων κοινωνιών και από αυτές προέρχεται ένα ακόμη θηλυκό αρχέτυπο, αυτό της Τριπλής Θεάς. Η Τριπλή Θεά προβάλλεται ως μία Τριαδική Θεότητα αποτελούμενη από τρεις ξεχωριστές μορφές ή φιγούρες οι οποίες βρίσκονται ενωμένες, ως μία οντότητα. Οι φιγούρες αυτές, αναφέρονται συνήθως ως η Παρθένα Θεά (Maiden), η Μητέρα Θεά (Mother Goddess) και η Γηραιά Θεά (Crone), οι οποίες αντιπροσωπεύουν τις τρεις φάσης της ζωής μιας γυναίκας, όσον αφορά την αναπαραγωγή – πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την ικανότητα του σώματος να αποκτήσει παιδί.
 

Βέβαια, τα παραμύθια με τη μορφή που τα γνωρίζουμε σήμερα έχουν υποστεί πάμπολλες αλλαγές στο πέρασμα του χρόνου, όμως η κεντρική τους ιδέα και η δύναμη των γυναικείων μορφών παραμένει η ίδια και αναλλοίωτη στο χρόνο. Οι ηρωίδες των γνωστών στις μέρες μας ως κλασσικών παραμυθιών, όπως η Χιονάτη, η Σταχτοπούτα, η Ωραία Κοιμωμένη και η Κοκκινοσκουφίτσα, εμφανίζονται αρχικά δειλά στην ιστορία, όπως ακριβώς το νέο φεγγάρι που ακόμη δεν έχει κατακτήσει το σκοτεινό ουρανό. Οι ηρωίδες αυτές είναι η εικόνα της Κόρης, η απεικόνιση της Παρθένας Θεάς, η οποία είναι γλυκιά και δροσερή, τρυφερή και αθώα, γεμάτη ενθουσιασμό και ενέργεια. Είναι η Περσεφόνη που έχοντας άγνοια όσων της επιφυλάσσει η μοίρα, μαζεύει λουλούδια στους αγρούς με τη συντροφιά άλλων νεαρών κοριτσιών.

Όμως όπως και στη ζωή, έτσι και στα παραμύθια, η ενηλικίωση έρχεται βίαια και ζητάει από τις νεαρές ηρωίδες να περάσουν τις δοκιμασίες και να οδηγηθούν στην ωριμότητα ώστε από νεαρές παρθένες, από απλές πριγκίπισσες, από τρυφερά μπουμπούκια να ανθίσουν και να μετατραπούν σε δυνατές και ισχυρές Βασίλισσες. Περνώντας τις δοκιμασίες, που ισοδυναμούν με τελετές μύησης και ενηλικίωσης, η Χιονάτη, η Σταχτοπούτα, η Ωραία Κοιμωμένη και η Κοκκινοσκουφίτσα, οδηγούνται στη λύτρωση και γίνονται η ενσάρκωση της Μητέρας Θεάς, του ιερού θηλυκού. Το νέο φεγγάρι προχωράει στον ουράνιο θόλο και λάμπει όπως η Πανσέληνος.

Η Βασίλισσα, είτε ως καλή και γλυκιά Μητέρα, είτε ως κακή μητριά, είναι σημαντική στα παραμύθια, ακόμη και όταν πρωταγωνιστεί με την απουσία της. Άλλοτε σκληρή και άλλοτε γλυκιά, τρυφερή και όμορφη, η Βασίλισσα ενσαρκώνει στο πρόσωπό της όλες τις Γυναίκες των αρχαίων κοινωνιών. Είναι η Θεά Δήμητρα που προσφέρει τα αγαθά της στους ανθρώπους. Είναι η Βασίλισσα του Ολύμπου, Ήρα, αρωγός της οικογενειακής ζωής και τιμωρός ταυτόχρονα, όταν βλέπει τη απιστία και την αδικία. Είναι η Περσεφόνη που θυσιάζεται ως άλλη Πεντάμορφη σ΄έναν γάμο που δεν επιθυμεί αρχικά. Είναι η Κλυταιμνήστρα που σκοτώνει με την βοήθεια του Αίγισθου τον Αγαμέμνονα αλλά και η Μήδεια που δολοφονεί τα παιδιά του έρωτά της. Είναι η τρομερή και φοβερή Λίλιθ της Μεσοποταμίας αλλά και η Ωραία Ελένη που γεμίζει τους εραστές της λάγνα φιλιά. Από την Βασίλισσα- κακιά μητριά μέχρι την παρθένα κόρη που θα παντρευτεί τον εκλεκτό της καρδιάς και θα γίνει Βασίλισσα, η φιγούρα αντιπροσωπεύει τις εικόνες που είχαν οι πρώτοι Άνθρωποι για την Μεγάλη Μητέρα.

Αλλά η ακμή πάντοτε οδηγεί στην πτώση και το πέρασμα του χρόνου συνήθως αποβαίνει μοιραίο για την ομορφιά. Οπως η Πανσέληνος στον ουράνιο θόλο φθίνει και σιγά σιγά εξαφανίζεται, έτσι και η ομορφιά της Βασίλισσας αντικαθίσταται από τις ρυτίδες της Γριάς. Στα παραμύθια, η Γηραιά Θεά εμφανίζεται με τη μορφή της Μάγισσας. Πώς αλλιώς θα μπορούσαν να τιμήσουν την σπουδαία Εκάτη, τη χθόνια αυτή θεότητα της μαγείας, της νύχτας, του φεγγαριού, των φαντασμάτων και της νεκρομαντείας. Συνήθως ο φόβος για ό,τι δεν μπορούσαν πλήρως να αντιληφθούν, έκανε τους ανθρώπους να δίνουν αρνητικές ιδιότητες. Γι΄αυτό και οι γριές μάγισσες, οι σοφές ενσαρκώσεις της Γηραιάς Θεάς εμφανίζονται ως αυστηρές και τρομακτικές φιγούρες που δημιουργούν εμπόδια. Όμως, είναι εξίσου σημαντικές καθώς χωρίς αυτές, η ηρωίδα δεν θα μπορέσει να προχωρήσει στη λύτρωση.

Ο Τζωρτζ Ρ. Ρ. Μάρτιν στη σειρά βιβλίων «Το Τραγούδι της Φωτιάς και του Πάγου» (απ΄όπου προέρχεται η τηλεοπτική σειρά «Game of Thrones») χρησιμοποιεί και τις τρεις αρχετυπικές μορφές του θηλυκού προκειμένου να παρουσιάσει τη σημασία των γυναικών στο δικό του φανταστικό κόσμο του Westeros. Η Νταινέρυς Ταργκάρυεν (Daenerys Targaryen), επίσης γνωστή και με τον τιμητικό τίτλο Khaleesi, δηλαδή βασίλισσα των Ντοθράκι (το θηλυκό του «Khal», που σημαίνει βασιλιάς) από Παρθένα Κόρη, ένα άτολμο και πράο κορίτσι που ξεπουλιέται από τον ίδιο τον αδερφό της στον αρχηγό των πολεμικής φυλής Ντοθράκι, Καλ Ντρόγκο,μετατρέπεται σε μια ισχυρή Βασίλισσα που ανταγωνίζεται την άλλη αρχετυπική φιγούρα της Μητέρας Θεάς, τη Σέρσει Λάννιστερ. Και οι δυο στο δρόμο τους λεχουν συναντήσει την αρχετυπική φιγούρα της Γηραιάς Θεάς. Η Σέρσει όταν επισκέφτηκε τη Μάγισσα που της προλέγει το μέλλον και η Νταινέρυς όταν προσπαθεί με μαγεία να αναστήσει τον άνδρα της. Με τις επιλογές τους καθεμία ακολουθεί το δικό της δρόμο στον κόσμο του Μάρτιν και οι δυο όμως είναι εικόνες του θηλυκού μοτίβου.

Σύμφωνα με τον Μίρτσεα Ελιάντε, τον κορυφαίο ιστορικό της θρησκείας, λογοτέχνη, και μελετητή της λαογραφίας πολιτισμών και φυλών, ως τις μέρες μας έχει φθάσει ένας σημαντικός αριθμός δοξασιών, μύθων, τελετουργικών και τέχνεργων σχετικών με τη γη, τις θεότητές της και το αρχέτυπο της Μεγάλης Μητέρας περνώντας μέσα από ιστορίες και παραμύθια. Κάθε φορά, λοιπόν, που αναπαράγουμε ένα από αυτά ή ακούμε τη γιαγιά μας να το διηγείται σιγά, η Μεγάλη Θεά χαμογελάει ευτυχισμένη.

Πηγές

Jung, C.G. (1991). The Archetypes and the Collective Unconscious [sic], 2nd Edition, Collected Works of C. G. Jung,
Eliade, Mircea (1998). Myth and Reality (Religious Traditions of the World), Waveland Pr Inc
Χουλιάρα, Γιώτα (2017) Ο Βιασμός της Κοκκινοσκουφίτσας (Η Σκοτεινή Όψη των Παραμυθιών), Άλλωστε Εκδόσεις

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα., συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά