Φαντάσματα στη Ρώμη (Μέρος 2ο)

by Σοφία Μπαρμπαγιάννη

Η αλληλεπίδραση  του πνευματικού κόσμου με τον υλικό αποτελεί βασικό στοιχείο της χριστιανικής πίστης. Ειδικά στους μεσαιωνικούς χρόνους που βασίλευε η δεισιδαιμονία, οι ιστορίες φαντασμάτων αποτελούσαν διδάγματα και φόβητρα για τους ανθρώπους εν αναμονή της ζωής μετά θάνατον. Για εμάς, όμως, αποτελούν ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες λαϊκές διηγήσεις.

Διαβάστε το 1ο Μέρος του αφιερώματος για τα Φαντάσματα από την Αρχαία Ρώμη εδώ

Il Piccolo Museo del Purgatorio

Sacro Cuore del Suffragio

Κάπου στην καρδιά της Ρώμης, μέσα στην εκκλησία Chiesa del Sacro Cuore del Suffragio, υπάρχει το “Μικρό Μουσείο του Καθαρτηρίου”. Το “Καθαρτήριο” είναι μια ρωμαιοκαθολική προσθήκη στη χριστιανική θρησκεία, που υποτίθεται πως αποτελεί μια ενδιάμεση κατάσταση μεταξύ Κόλασης και Παραδείσου για τις ψυχές που αναμένουν την Κρίση και που έχουν πιθανότητες να μπουν στον Παράδεισο. Το συγκεκριμένο μουσείο πρόκειται για έναν τοίχο στην ουσία, στον οποίο εκτίθενται αποδεικτικά στοιχεία για την ύπαρξη μεταθανάτιας ζωής. Τα εκθέματα ανήκουν σε πρόσφατα θανόντες και παρατηρούνται σ’ αυτά σημάδια και αποτυπώματα χεριών, προσώπων κλπ. Υποστηρίζεται πως τα σημάδια τα άφησαν οι ψυχές των ιδιοκτητών λίγο μετά τον θάνατο, ότι πρόκειται δηλαδή για ψυχές που δεν έχουν αποκοπεί πλήρως απ’ τον κόσμο των ζωντανών, εξού και το γεγονός ότι βρίσκονται σε αναμονή, στο “Καθαρτήριο”.

Μπορείτε να επισκεφτείτε την έκθεση αυτή τις ώρες που είναι ανοικτή στο κοινό η εκκλησιά. Απλά ζητήστε απ’ τον επίτροπο του ναού να σας οδηγήσει εκεί.

Ένα από τα εκθέματα του μουσείου που υποτίθεται ότι φέρει το σημάδι κάποιας ψυχής

Madonelles

Madonelle, Roma
via flickr.com

Στις γωνίες των λιθόστρωτων σοκακιών της παλιάς πόλης συχνά θα βρει κανείς μικρά ιερά, αφιερωμένα στην Παναγία συνήθως, που ονομάζονται Madonelles, δηλαδή Παναγίτσες. Εμπνευσμένα απ’ τα μνημεία της αρχαιότητας που στήνονταν στα σταυροδρόμια για να τιμήσουν τις τοπικές θεότητες, τα εκκλησάκια αυτά μπορεί να είναι από πολύ απλά έως εξωφρενικά μπαρόκ. Τοποθετήθηκαν για δύο λόγους· για να φέρνουν την εύνοια της Παναγίας σε όποιον περνά και τα προσκυνά, αλλά και για να κρατούν το σημείο φωτεινό, μιας και τα σκοτεινά έρημα μεσαιωνικά στενά μπορούσαν να αποδειχθούν πολύ επικίνδυνα. Προσοχή όμως, μην τυχόν και τα αγνοήσεις ή -ακόμα χειρότερα- τους προκαλέσεις κάποια ζημιά. Λέγεται ότι η τιμωρία της Παναγίας θα είναι άμεση και σκληρή…

Costanza de Cupis (το χέρι αυτής, για την ακρίβεια)

Στις αρχές του 17ου αι, η Κοστάντζα θεωρούταν η ομορφότερη γυναίκα της Ρώμης, ειδικά για τα κομψά της χέρια. Λέγεται πως τα χέρια της ήταν τόσο φημισμένα για τη χάρη τους, που ένας καλλιτέχνης της ζήτησε να φτιάξει το εκμαγείο τους. Στη συνέχεια, το στόλισε στο εργαστήρι του, ωσότου να το χρησιμοποιήσει κάπου. Μια μέρα, κάποιος άγνωστος που μπήκε στο ατελιέ του την ώρα που δούλευε, κοίταξε το πρόπλασμα των χεριών και προφήτεψε ότι αυτός στον οποίο ανήκουν τα χέρια, θα τα χάσει πολύ σύντομα. Όταν το περιστατικό έφτασε στ’ αυτιά της Κοστάντζα, εκείνη έντρομη κλείστηκε στο σπίτι της, το Palazzo de Cupis, και δεν ξαναβγήκε ποτέ, από φόβο μη συμβεί κάτι στα χέρια της. Μια μέρα όμως, καθώς έραβε, τρυπήθηκε με τη βελόνα και η πληγή μολύνθηκε σε τέτοιο βαθμό, που έπρεπε να της κόψουν το χέρι, όπως κι έγινε. Παρ’ όλα αυτά, η σηψαιμία προχώρησε και τελικά η όμορφη κοπέλα πέθανε. Λέγεται πως αν περάσεις κάτω απ’ το σπίτι της νύχτα με πανσέληνο, είναι πιθανό να δεις στην αντανάκλαση του φεγγαρόφωτος στο παράθυρό της το φασματικό της χέρι.

via flickr.com

Pimpaccia

Η Olimpia Maidalchini Pamphilj ήταν η κουνιάδα του Πάπα Ιννοκεντίου Ι’, ενός Πάπα που ενδιαφερόταν περισσότερο να χτίζει δημόσια έργα και να συσσωρεύει πλούτη, παρά για τα προβλήματα του λαού και τη σωτηρία της ψυχής τους. Η Ολυμπία ήταν παντρεμένη με τον αδερφό του Πάπα, αλλά, ειδικά μετά τον θάνατο του συζύγου της, πιθανολογείται ότι σύναψε σχέση με τον Πάπα. Έμεναν απροκάλυπτα στο ίδιο σπίτι και δε δίσταζε να παίρνει εκείνη αποφάσεις για θέματα του Βατικανού. Σύντομα έγινε το δεξί του χέρι, ο άνθρωπος απ’ τον οποίο έπρεπε να περάσεις για να πετύχεις το οτιδήποτε σε σχέση με την Καθολική Εκκλησία. Πολλοί την αποκαλούσαν “Πάπισσα” και όχι άδικα. Όμως το παρατσούκλι που έμεινε στην ιστορία ήταν το “Pimpaccia”. “Pimpa” στα Ιταλικά σημαίνει παχουλή, όπως και ήταν. Η κατάληξη “–accia” σημαίνει κακό (σ.σ. σαν το “δυσ-” των ελληνικών, ας πούμε), άρα, μπορείτε να καταλάβετε πώς την αποκαλούσε ο κόσμος… Όχι καταχρηστικά. Επρόκειτο για μια γυναίκα ραδιούργα και αδίστακτη, που το μόνο που την ενδιέφερε ήταν η εξουσία και ο πλούτος της με όποιο κόστος.

Donna Olympia Pamphilj, Alessandro Algardi, 1646-1647
via flickr.com

Το 1655 ο Πάπας αρρώστησε βαριά και, επειδή εκείνη γνώριζε πως μετά τον θάνατό του θα είχε πολλούς εχθρούς στην πόλη και κανέναν να την προστατέψει, γέμισε μερικά σεντούκια με χρυσά νομίσματα και πολύτιμους θησαυρούς, τα φόρτωσε στην άμαξά της και το έσκασε παρατώντας μόνο τον ετοιμοθάνατο Ιννοκέντιο. Ο Πάπας, πράγματι, πέθανε και το σώμα του έμεινε για 3 ημέρες άθαφτο, γιατί κανείς δεν αναλάμβανε τα έξοδα της κηδείας. Κι όμως δεν ήταν ο Ιννοκέντιος αυτός που στοίχειωσε την πόλη. Πώς θα μπορούσε άλλωστε ένας αντιπρόσωπος του Αγίου Πέτρου; Η Pimpaccia έζησε τα υπόλοιπα τέσσερα χρόνια της ζωής της στην εξοχή όπου πέθανε από την πανώλη. Τόσο τρόμο προκαλεί στον ρωμαϊκό λαό όμως, ακόμα και μετά θάνατον, που πολλοί υποστηρίζουν ότι την έχουν δει κάποιες παγωμένες νύχτες να φεύγει με τη φλεγόμενη άμαξά της απ’ το Palazzo Pamphilj στην Piazza Navona και να περνά τη γέφυρα Ponte Sisto, αυτή που της προσφέρει τη γρηγορότερη έξοδο από τη πόλη, όπως και τότε.

Ponte Sisto
via flickr.com

Beatrice Cenci

Beatrice Cenci, Guido Reni, 1600
via Flickr.com

Η Beatrice Cenci (1577-99) ήταν κόρη του βάρβαρου αριστοκράτη  Francesco Cenci. Οι βιαιότητες του πατέρα της σε βάρος όλης της οικογένειας και της κόρης του συγκεκριμένα, άρχιζαν από φωνές και ξυλοδαρμούς μέχρι βιασμό. Παρότι ο χαρακτήρας και οι πράξεις του ήταν γνωστές σε όλη την πόλη και η οικογένεια είχε κάνει πολλές εκκλήσεις στη Δικαιοσύνη, δε λαμβανόταν κανένα ουσιαστικό μέτρο -μπορεί να έμπαινε φυλακή και να έβγαινε μετά από μερικούς μήνες- λόγω των διασυνδέσεών του με τους αριστοκρατικούς κύκλους. Κάποτε αποφάσισε να στείλει την οικογένειά του να μείνει στην εξοχική τους κατοικία. Όταν τους επισκέφτηκε εκεί, η μητέρα και τα παιδιά της είχαν πάρει την απόφαση τους. Αφού δεν έβρισκαν το δίκαιο από τους θεσμούς της πόλης, θα τον δολοφονούσαν. Πράγματι, δηλητηρίασαν το φαγητό του, στη συνέχεια τον χτύπησαν μέχρι θανάτου και πέταξαν το σώμα του απ’ το παράθυρο για να φανεί σαν αυτοκτονία. Οι αρχές, μετά από σύντομη έρευνα, κατάλαβαν ότι επρόκειτο για φόνο και σύντομα η οικογένεια ομολόγησε την ενοχή της.

Η μητέρα με τους δυο γιούς και τη Βεατρίκη κλείστηκαν στις φριχτές φυλακές Corte Savella μέχρι τη δίκη τους, οπότε καταδικάστηκαν από τον Πάπα σε θάνατο. Παρά τις αντιδράσεις του πλήθους για την καταδίκη, καθώς ήταν γνωστό το δράμα της οικογένειας, η ετυμηγορία δεν άλλαξε. Στις 11 Σεπτεμβρίου 1599 τα τρία από τα τέσσερα μέλη της οικογένειας βασανίστηκαν και εκτελέστηκαν στη γέφυρα Sant’ Angelo, μπροστά στον συγκεντρωμένο κόσμο. Στον μικρό γιο δόθηκε χάρη, αλλά υποχρεώθηκε να δει την εκτέλεση των δικών του και, στη συνέχεια, παρέμεινε στη φυλακή. Ο μεγάλος γιος τεμαχίστηκε με τσεκούρι και τα εντόσθιά του κρεμάστηκαν στις τέσσερις γωνίες της γέφυρας. Μητέρα και κόρη εκτελέστηκαν δια αποκεφαλισμού. Η μικρή Βεατρίκη έγινε στα μάτια του λαού σύμβολο αντίστασης στην τυραννία και στην αδικία της ανώτερης τάξης. Ίσως αυτό είναι που τη φέρνει στη γέφυρα Sant’ Angelo κάθε χρόνο τη νύχτα στην επέτειο της εκτέλεσής της, όπου τριγυρνά θλιμμένη, κρατώντας το κεφάλι της στα χέρια.

Guido Reni painting the portrait of Beatrice Cenci in her cell, Achille Leonardi, 1800-70
via flickr.com

Rodrigo Borgia (Πάπας Αλέξανδρος ΣΤ’)

Πολλοί υποστηρίζουν ότι έχουν δει τον διαβόητο Πάπα να περνά απ’ το Campo dei Fiori. Καθόλου τυχαία, καθώς εκεί βρισκόταν το σπίτι της ερωμένης του Vannozza dei Cattanei στη via del Pellegrino, με την οποία έκανε τα εξίσου αλησμόνητα παιδιά του, Giovanni, Cesare, Lucrezia και Gioffre. Φαίνεται πως και μετά θάνατον αυτό είναι το μέρος που αρέσκεται να επισκέπτεται πιο συχνά. Ίσως πέφτει και πάνω στη Μεσσαλίνα, πράγμα διόλου δυσάρεστο για κανέναν απ’ τους δύο, υποθέτω. Μπορεί όμως ο δρόμος του να διασταυρώνεται και μ’ άλλο ένα φάντασμα που στοιχειώνει αυτή την πλατεία και του οποίου το συναπάντημα δε νομίζω να βρίσκει ο Πάπας καθόλου ευχάριστο…

Πάπας Αλέξανδρος ΣΤ’
via flickr.com

Giordano Bruno

Ήταν δομινικανός μοναχός, φιλόσοφος, μαθηματικός, αποκρυφιστής και ασχολήθηκε με την Κοσμολογία. Επέκτεινε το πλανητικό μοντέλο του Κοπέρνικου, υποστηρίζοντας τα εξής εξωφρενικά: η Γη περιστρέφεται γύρω απ’ τον Ήλιο, τα αστέρια είναι μακρινοί ήλιοι που έχουν τους δικούς τους πλανήτες, όπου δεν αποκλείεται να υπάρχει ζωή. Στα θεολογικά ζητήματα πίστευε σε ένα είδος πανθεϊσμού και στη μετεμψύχωση. Για τις ιδέες του δικάστηκε απ’ την Ιερά Εξέταση. Η δίκη του κράτησε τριάντα χρόνια και τελικά  καταδικάστηκε ως αιρετικός σε θάνατο. Κάηκε στην πυρά το 1600 στο Campo dei Fiori. Πολλοί πιστεύουν πως το αδικοχαμένο πνεύμα του πλανάται ως σήμερα στον τόπο του μαρτυρίου του. Το 1889 (σ.σ. λίγα χρόνια μετά τον διαχωρισμό του Ιταλικού κράτους από την Παπική εξουσία) η πόλη της Ρώμης αποφάσισε ν’ αφιερώσει ένα άγαλμα στον Bruno, για να κοσμήσει το κέντρο της πλατείας. Η αρχική ιδέα ήταν το άγαλμα να κοιτά προς τον ήλιο. Αυτό θα σήμαινε όμως πως θα είχε στραμμένη την πλάτη προς τον Άγιο Πέτρο και το Βατικανό δεν το δεχόταν. Έτσι, αποφασίστηκε να στηθεί το άγαλμα κοιτώντας κατά πρόσωπο το Βατικανό για μια αιωνιότητα (σ.σ. πράγμα ακόμα πιο ειρωνικό, κατά τη γνώμη μου).

Το άγαλμα του Μπρούνο στον τόπο του μαρτυρίου του, κοιτώντας προς την εκκλησία του Αγίου Πέτρου στη Ρώμη.
via flickr.com

Mastro Titta

Ο Giovanni Battista Bugatti για 68 χρόνια ήταν ο επίσημος εκτελεστής του Παπικού Κράτους. Οι μέθοδοι εκτέλεσης που χρησιμοποιούσε ήταν αποκεφαλισμός με τσεκούρι και στη συνέχεια με γκιλοτίνα, απαγχονισμός και σφυροκόπημα (σ.σ. μια άγρια μέθοδος που εισήγαγε και συνέχιζε να χρησιμοποιεί το Βατικανό μέχρι και τον 19ο αι.). Συνταξιοδοτήθηκε στα 85 του χρόνια, έχοντας εκτελέσει 516 άτομα (7 τον χρόνο κατά μέσο όρο). Όταν δεν είχε κάποια εκτέλεση να αναλάβει, ζωγράφιζε ομπρέλες με τη γυναίκα του, τις οποίες πουλούσαν στους τουρίστες. Έμενε πάντα εντός της πόλης του Βατικανού για να είναι ασφαλής από συγγενείς θυμάτων που θα ‘θελαν να τον εκδικηθούν. Όταν τον έβλεπε κανείς να διασχίζει τη γέφυρα Sant’ Angelo, που ενώνει το Βατικανό με την υπόλοιπη πόλη, ήξερε πως κάποια εκτέλεση θα λάβει χώρα. Τόσος ήταν ο φόβος που προκαλούσε το συναπάντημα μαζί του, που -ακόμα και μετά τον θάνατό του- οι Ρωμαίοι ισχυρίζονται πως καμιά φορά βλέπουν τον Mastro Titta να διασχίζει πάλι τη γέφυρα κατευθυνόμενος προς άλλη μια εκτέλεση. Αν τυχόν τον δεις και σου προσφέρει καπνό απ’ την ταμπακιέρα του, τρέξε όσο πιο γρήγορα μπορείς!

Γέφυρα Sant’ Angelo
via unsplash.com

Τα Ομιλούντα Αγάλματα

Ο Pasquino στην πίσω μεριά της Piazza Navona. Δεν έχει σιγήσει ακόμα!

Θέλοντας να κλείσω αυτό το άρθρο με μια αισιόδοξη νότα, δε γίνεται να παραλείψω την απολαυστική ιστορία των αγαλμάτων που μιλούν. Βέβαια, δεν πρόκειται ακριβώς για φαντάσματα, αλλά με τον δικό τους τρόπο αξίζουν μια θέση στη λίστα των παράδοξων. Εκείνους τους χρόνους που ο Πάπας εξουσίαζε την πόλη της Ρώμης με σιδηρά πυγμή, παρατηρήθηκε το εξής παράξενο: κάποια αρχαία αγάλματα, ξεχασμένα μες τους αιώνες σε διάφορα κεντρικά σημεία της πόλης, σε μια εποχή που οι Ρωμαίοι είχαν προ πολλού ξεχάσει ποιος τα έπλασε ή ποιον αναπαριστούν, ξεκίνησαν να μιλούν ή, για την ακρίβεια, ξεκίνησαν να γράφουν. Οι πολίτες περνώντας τα πρωινά μπροστά απ’ τα αγάλματα, έβρισκαν πάνω τους κρεμασμένα ποιήματα, ρητά και ευφυολογήματα, που σατίριζαν τον Πάπα και γενικά τους άρχοντες και τα διάβαζαν (ή κάποιος τα διάβαζε στους υπόλοιπους) πριν η αστυνομία της πόλης τα απομακρύνει. Τα αγάλματα αυτά, που μιλούσαν εξ’ ονόματος του λαού, ήταν συγκεκριμένα έξι και οι άνθρωποι της πόλης τους έδωσαν καθημερινά ονόματα: Pasquino, Marforio, Facchino, Madama Lucrezia, Abate Luigi, Babuino. Κάπως έτσι αυτά τ’ αγάλματα έγιναν η οδός μέσω της οποίας η Ρώμη ασκούσε πάντοτε κριτική στη διαφθορά και την αλαζονεία της άρχουσας τάξης.

Ειδικά ο διαβόητος Pasquino ήταν ο φόβος κι ο τρόμος κάθε διεφθαρμένου Πάπα. Είναι γνωστό, ας πούμε, το ρητό που εμφανίστηκε στον λαιμό του αγάλματος, αφότου ο Πάπας Ουρβανός Η’ (1623-1644), μέλος της οικογένειας Barberini, διέταξε την αποψίλωση των μπρούτζινων επιστρώσεων που είχαν για αιώνες επιβιώσει στο Πάνθεον, ώστε να χρησιμοποιηθούν για το εσωτερικό του θόλου του Αγίου Πέτρου: “Quod non fecerunt barbari, fecerunt Barberini“, δηλαδή “Αυτό που δεν έκαναν οι βάρβαροι, το έκαναν οι Barberini” (λογοπαίγνιο των λέξεων barbari-Barberini). Άλλοτε έστρεψε τα βέλη του στον Πάπα Αλέξανδρο Η’ (1689-1691) της οικογένειας Ottoboni, που ήταν διεφθαρμένος και είχε καταχραστεί πολλά χρήματα: “Allegrezza! Per un papa cattivo abbiamo Otto-Boni“, δηλαδή “Ζήτω! Για κάθε σκάρτο Πάπα έχουμε οχτώ-καλούς” (λογοπαίγνιο του ονόματος Otto-bonni, που κυριολεκτικά σημαίνει οχτώ καλοί). Από την άλλη, στην περίπτωση του Πάπα Κλήμη ΙΑ’, που βρέθηκε στο αξίωμα για είκοσι χρόνια (1700-1721), το άγαλμα έγραψε προς το τέλος της ζωής του: “Dacci un papa miglior, Spirito Santo, che ci ami, tema Dio, né campi tanto“, δηλαδή “Δώσε μας έναν Πάπα καλύτερο, Άγιο Πνεύμα, που θα μας αγαπά, θα φοβήται τον Θεό, και δε θα ζήσει τόσο όσο αυτός εδώ”.

O Marforio συνήθως έθετε τις καυστικές ερωτήσεις που μετά απαντούσε ο φίλος του Pasquino.
via flickr.com

O Marforio, από την άλλη, θεωρούταν φίλος του Pasquino και συχνά το ένα άγαλμα έκανε μια ερώτηση που το άλλο απαντούσε. Για παράδειγμα, όταν τα στρατεύματα του Ναπολέοντα έκλεβαν τους θησαυρούς της πόλης, ο Morforio παρατήρησε: “Ci dice che i Francesi sono tutti ladroni“, δηλαδή “Λέγεται ότι όλοι οι Γάλλοι είναι κλέφτες”. Σε αυτό ο Pasquino απάντησε: “Non tutti, ma Buona-parte“, δηλαδή “Όχι όλοι, αλλά ένα Καλό-μέρος” (λογοπαίγνιο του ονόματος Βοναπάρτης, που ακούγεται σαν buona parte, δηλαδή “όχι όλοι, αλλά ένα σημαντικό μέρος αυτών” ή “όχι όλοι, αλλά ο Βοναπάρτης”. Τέτοια ήταν τα λόγια των πέτρινων αγαλμάτων που μιλούσαν εξ’ ονόματος του λαού της Ρώμης. Κανείς ποτέ δεν έμαθε ποιος έγραφε και συνεχίζει να γράφει τα μηνύματα, λες και ανήκουν σε φαντάσματα και που από τ’ άγρυπνο μάτι τους δεν ξεφεύγει ποτέ κανένας, όσο μικρός ή μεγάλος κι αν είναι.

Η Ρώμη είναι μια συναρπαστική πόλη, γεμάτη ομορφιά και μυστήριο σε κάθε της γωνιά. Ελπίζω, έχοντας διαβάσει αυτά τα άρθρα είτε έχοντας επισκεφθεί την πόλη είτε πρόκειται να την επισκεφθείτε, να δείτε τα μνημεία της με μια νέα πνοή: με τη ζωντάνια που τους προσδίδουν τα τρομερά φαντάσματά της!

“Noctilucae silvarum potenti”

Βιβλιογραφία

Quarta R., Roma Segreta, I Luoghi dell’ Esoterismo nella Città Eterna, Mediterranee, 2014
Michael J. Crowe, The Extraterrestrial Life Debate 1750–1900, Cambridge University Press, 1986
F. J. Korn, A Catholic’s Guide to Rome: Discovering the Soul of the Eternal City
Anecdotes of Napoleon Bonaparte, William Jones, Duke Street, 1848
notesditinerance.canalblog.com
atlasobscura.com
When Mastro Titta Crossed The Bridge: roma.andreapollett.com
Rome in the Footsteps of an XVIIIth Century Traveller: romeartlover.italking.html

Επιμέλεια κειμένου: Σοφία Νέστορα, Γλωσσολόγος & Επιμελήτρια κειμένων

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά