Ύπνωση στη Ζωή και την Τέχνη (Μέρος Α’)

Besides, I may be of service, since you can hypnotise me and so learn that which even I myself do not know”

Dracula, Bram Stoker

Το ταξίδι στον χώρο του Υπνωτισμού είναι πραγματικά χαώδες. Πολλά ακούγονται, αρκετά παρεξηγούνται, τα περισσότερα είναι αβέβαια και ένα ενιαίο συμπέρασμα είναι δύσκολο να εξαχθεί. Δε θα σας παρουσιάσω, λοιπόν, στεγνά ιστορικά γεγονότα, γιατί σίγουρα κάτι θα παραλείψω ή κάποιον θα αδικήσω, παρά θα σας πάρω μαζί στο κάθε βήμα αυτής της περιπλάνησης.

Στο πρώτο μέρος αυτού του άρθρου θα εξερευνήσουμε το φαινόμενο του Υπνωτισμού και την ιστορική του παρουσία, ενώ στο δεύτερο θα ανακαλύψουμε αναφορές σε αυτό από τη Λογοτεχνία και τον Κινηματογράφο.

σπείρα
via unsplash.com

Απαρχές

Αυθόρμητα, η λέξη “Υπνωτισμός” παραπέμπει στον ύπνο. Στο μυαλό μου, λοιπόν, έρχονται οι δύο μικρές πραγματείες του Αριστοτέλη από τα Μικρά Φυσικά, το Περί ενυπνίων  και το Περί της καθ’ ύπνον μαντικής. Ενύπνια ονόμαζαν οι αρχαίοι τα όνειρα γενικά και ειδικά τα θεραπευτικά όνειρα. Στην αρχαία Ελλάδα υπήρχαν τα Ασκληπιεία, ιερά αφιερωμένα στον Ασκληπιό και στα παιδιά του, όπου οι άνθρωποι κατέφευγαν ζητώντας από τον Θεό ίαση. Εκεί αφιέρωναν ένα ομοίωμα χεριού, ματιού, παιδιού κλπ, ζητώντας προστασία ή ευχαριστώντας για τη θεραπεία του αντίστοιχου προβλήματος. Έκαναν τάματα δηλαδή. Οι ιερείς εκεί ήταν και θεραπευτές. Έως την εποχή του Ιπποκράτη κατείχαν τη μόνη εμπεριστατωμένη ιατροφαρμακευτική γνώση. Ο Ιπποκράτης, κι ο ίδιος μυημένος στην τέχνη του Ασκληπιού, στην Κω, ήταν ο πρώτος που έβγαλε αυτή τη γνώση από τα ιερά και όρισε κανόνες δεοντολογίας και συνθήκες για τη μεταφορά της Ιατρικής Τέχνης από δάσκαλο σε μαθητευόμενο, κάνοντας έτσι τον πρώτο επίσημο διαχωρισμό ιερέα και θεραπευτή (υπό τη σκέπη του Θεού πάντα).

Αναθηματική πλάκα στον Ασκληπιό
Αναθηματική πλάκα στον Ασκληπιό
wikimediacommons.com

Τα Ασκληπιεία παρέμειναν δημοφιλή, βέβαια, γιατί παρείχαν και μια άλλη αναντικατάστατη εμπειρία: την άμεση επαφή με τον Θεό και τη θεραπεία ή την εύρεση απάντησης για το πρόβλημα υγείας απευθείας από τον ίδιο. Ακολουθώντας μια διαδικασία εξαγνισμού με ειδική διατροφή, λουτρά και προσευχή, ο ενδιαφερόμενος μπορούσε στη συνέχεια να κοιμηθεί σε ειδικό χώρο, όπου εμφανιζόταν ο Ασκληπιός στον ύπνο του δίνοντας λύση στο πρόβλημά του. Για την επιτυχία αυτής της διαδικασίας φρόντιζαν πάντα οι ιερείς –ασαφές με ποια μέσα ακριβώς, αλλά μάλλον μέσω της κατάλληλης ψυχικής υποβολής, της ατμόσφαιρας, του θυμιάματος, των ομοιωμάτων και της κατάλληλης ακουστικής της αίθουσας δημιουργούσαν τις συνθήκες για την εμπειρία της επικοινωνίας με τον Θεό–. Βέβαια, ένα όνειρο είναι αρκετά δύσκολο να ελεγχθεί τόσο αυστηρά. Οπότε, αυτό που μας περιγράφουν οι πηγές ως την εμπειρία της συνομιλίας του ασθενή με τον Θεό ίσως δεν ήταν κάτι που εμφανιζόταν καθαρά στον ύπνο, αλλά σε μια κατάσταση Ύπνωσης.

Εδώ έρχεται ο Αριστοτέλης, σπρώχνοντας την ανθρώπινη σκέψη ένα βήμα πιο βαθιά στο άγνωστο, προσπαθώντας, βέβαια, να μη θίξει τα ιερατεία του Ασκληπιού και την κερδοφόρα επιχείρησή τους. Αποδεικνύει, λοιπόν, στο Περί της καθ’ ύπνον μαντικής πως τα όνειρα και ο μαντικός χαρακτήρας που έχουν κάποιες φορές δεν οφείλεται στον Θεό, αλλά στον ίδιο τον άνθρωπο: άλλοτε αποτελούν προειδοποιητικό σημάδι ή αποτέλεσμα μιας ασθένειας, κάποτε είναι εντελώς τυχαία και άλλοτε αποκαλύπτουν για εμάς ή για τους δικούς μας ανθρώπους όσα δεν μπορούμε να κατανοήσουμε, όταν παρεμβάλλεται η σκέψη, οι αισθήσεις και η καθημερινότητα. Μια νύξη για το ασυνείδητο δύο χιλιάδες χρόνια πριν από τον Freud. Διαβάζουμε ακόμα τα εξής:

«…ἡ γάρ διάνοια τῶν τοιούτων οὐ φροντιστική ἀλλ’ ὥσπερ ἔρημος καὶ κενὴ πάντων, καὶ κινηθεῖσα κατά τὸ κινοῦν ἄγεται. Το δ’ ἐνίους τν ἐκστατικν προορᾶν αίτιον ὅτι αἱ οἱκεῖαι κινήσεις οὐκ ἐνοχλοῦσιν λλ’ πορραπίζονται τν ξενικν οὖν μάλιστα αἰσθάνονται».

«Κι οι άνθρωποι που έχουν τέτοιες εμπειρίες είναι επειδή το μυαλό τους απαλλάσσεται από τους περιορισμούς της σκέψης, κι έτσι χωρίς έγνοιες και ανεμπόδιστο κατευθύνεται όπου το οδηγεί αυτό που το ενεργοποιεί. Κι ο λόγος που όσοι έχουν εκστατικές εμπειρίες μπορούν να προβλέπουν είναι το ότι οι συνειδητές κατευθύνσεις της σκέψης τους δεν παρεμβάλλονται αλλά διαλύονται, κι έτσι προσλαμβάνουν καλύτερα τις μεταβολές που συμβαίνουν στους άλλους».

Μικρά Φυσικά, Αριστοτέλης

Ορισμός

Έχουμε, λοιπόν, τα πρώτα και βασικά στοιχεία μας για την Ύπνωση: είναι μια κατάσταση που δημιουργείται από ειδικές συνθήκες συγκέντρωσης, υποβολής και χαλάρωσης. Μπορεί να προκληθεί από το ίδιο το άτομο στον εαυτό του ή με τη βοήθεια κάποιου εξωτερικού παράγοντα. Κι όταν έτσι οι λογικοί φραγμοί παύουν, ο άνθρωπος που υπνωτίζεται είναι πιο δεκτικός σε εξωτερικά και εσωτερικά μηνύματα και μπορεί να εκφράσει ή να κάνει όσα, σε άλλη περίπτωση, το συνειδητό θα εμπόδιζε. Ένας τόσο γενικός ορισμός οδηγεί το μυαλό σε πολλά μονοπάτια: διαλογισμός, θεία έκσταση, μαντεία, θεραπεία μέσω του πνεύματος, δαιμονισμός και εξορκισμός, μαγεία, επικοινωνία με το θείο, με πνεύματα ή με τους νεκρούς, πλύση εγκεφάλου, εξωσωματικές εμπειρίες, θεία έμπνευση, ιερός πόλεμος, η βίωση ενός έργου τέχνης. Πόσα φαινόμενα μπορούν να ερμηνευθούν –πλήρως ή μερικώς– ως μορφές Ύπνωσης;

Γιόγκα

Στη Γιόγκα, που ως σύστημα χρησιμοποιείται εδώ και εκατοντάδες χρόνια, ο άνθρωπος μέσα από μια σειρά σταδιακών βημάτων που στοχεύουν στον εξαγνισμό, την επανάληψη και την τελειοποίηση ορισμένων σωματικών ασκήσεων, τον έλεγχο της αναπνοής, τη χρήση συγκεκριμένων ακουστικών συχνοτήτων και τη συγκέντρωση της σκέψης σε ένα ορισμένο σημείο, ήχο, εικόνα (διαλογισμός), πετυχαίνει τους ανώτερους σκοπούς της πρακτικής αυτής. Μήπως, λοιπόν, κάποιες απ’ αυτές τις διαδικασίες αποτελούν μεθόδους αυτο-ύπνωσης;

Θρησκευτική έκσταση

Κανείς παρατηρεί πως στα Μυστήρια της Εκκλησίας και στη βίωση και δραματοποίηση του Θείου Πάθους κατά τη Μεγάλη Εβδομάδα ενυπάρχει μιας μορφής Ύπνωση. Όποιος έχει παρακολουθήσει τη Θεία Λειτουργία εκείνων των ημερών, έχει γίνει μάρτυρας ή έχει κι ο ίδιος βιώσει συναισθήματα θλίψης και πόνου, άνθρωποι κλαίνε και θρηνούν σαν να πρόκειται για το πιο αγαπημένο τους πρόσωπο ή και αυτούς τους ίδιους που υφίστανται το μαρτύριο. Ο εκκλησιαστικός επαναλαμβανόμενος ήχος, το θυμίαμα, η υποβλητικότητα του χώρου, η ατομική συγκέντρωση και η ομαδική συμμετοχή στο Πάθος δεν είναι αρκετά για να υποβάλουν ή να ξυπνήσουν αυτή την ψυχική κατάσταση; Πόσο αυτή απέχει από την εμπειρία του Υπνωτισμού; Το καίριο ερώτημα όμως είναι άλλο. Κάνει αυτή η συνειδητοποίηση την εμπειρία λιγότερο αληθινή, λιγότερο απαραίτητη; Την απάντηση τη δίνει ο καθένας προσωπικά· η δική μου πάντως είναι “όχι”.

Δαιμονισμός

Και πόσες περιπτώσεις δαιμονισμού –αφήνοντας στην άκρη το κομμάτι της ψυχικής ή σωματικής ασθένειας– δεν μπορούν να εξηγηθούν ως μια κατάσταση Ύπνωσης; Το ίδιο και οι εξορκισμοί αυτών. Δεν είναι τυχαίο πως φαινόμενα κατάληψης από δαίμονες, αγγέλους, πνεύματα, τζίνι, ψυχές, Θεούς κτλ συμβαίνουν συνήθως σε άτομα που ανήκουν σ’ ένα πολύ έντονα θρησκευτικό περιβάλλον, που πιστεύουν σε αυτές της οντότητες ή και τις φοβούνται. Το φανερώνει το γεγονός ότι όσοι τελούν υπό κατάληψη, αποκτούν ιδιότητες, γνώσεις, χαρακτήρα κλπ, που διαφέρουν από τα συνήθη τους, όπως και η Ύπνωση μπορεί να ξυπνήσει σημεία του υποσυνειδήτου ή να υποβάλλει εξωγενείς εντολές στον υπνωτισμένο. Οι ψαλμωδίες, συγκεκριμένες κινήσεις, τελετουργίες και ήχοι που θέτουν κάποιον σε κατάσταση έκστασης ή δαιμονισμού και αυτές που αντίστοιχα τον επαναφέρουν ή εξορκίζουν το πνεύμα, δε θυμίζουν τις πράξεις και τις οδηγίες κατά την έναρξη και τη λήξη του Υπνωτισμού;

υστερία
Φωτογραφία ασθενούς από ιατρικό εγχειρίδιο του 19ου αι.
wikimediacommons.com

Πνευματικοί Θεραπευτές

Και τι να πει κανείς για τους πνευματικούς θεραπευτές που είναι δημοφιλείς ακόμα και σήμερα, ειδικά σε πιο φτωχά μέρη του πλανήτη, και που ισχυρίζονται πως θεραπεύουν –κάποιοι απ’ αυτούς εκτελούν και χειρουργικές επεμβάσεις– χωρίς τα απαραίτητα εργαλεία, χωρίς αντισηψία, χωρίς φάρμακα, παρά μόνο με τη χάρη κάποιας ανώτερης δύναμης; Τι συμβαίνει στις περιπτώσεις πολλών ασθενών που δηλώνουν ότι δε νιώθουν πόνο κατά την επέμβαση κι ότι θεραπεύονται με αυτές τις μεθόδους;

Τέχνη του Πολέμου

Το πεδίο της μάχης. Ο ρυθμός των κρουστών ενωμένος με τις φωνές των στρατιωτών να δίνουν τον σφυγμό της επίθεσης. Οι ιαχές, η δίψα για βία που γρήγορα μετατρέπεται σε ένστικτο επιβίωσης. Τι είναι αυτό που απελευθερώνει το ζώο; Τι είναι αυτό που κάνει τους νέους (και σπανιότερα τις νέες) ενός λαού πρόθυμους να σκοτώσουν και να σκοτωθούν για μια Ιδέα; Ποια είναι η δόξα για την οποία θυσιάζεται ο νεκρός του πολέμου ή της τρομοκρατικής επίθεσης;

Είναι γνωστό ότι σε πολλές περιπτώσεις δίνονταν ή δίνονται σε στρατιώτες ουσίες, ώστε να γίνουν ακόμα πιο ασυγκράτητοι στη μάχη (Ασσασσίνοι), είναι γνωστό ότι κάποιοι στρατιώτες υφίστανται πλύση εγκεφάλου (Καμικάζε, Τζιχαντιστές). Παρατηρείται, επίσης, το φαινόμενο να κάνουν οι στρατιώτες πράξεις που δεν πιστεύουν ότι είχαν τη δύναμη γι’ αυτές ή που είναι τόσο ακραίες, ώστε μετά τις ξεχνάνε. Οι εμψυχωτικοί λόγοι, τα εμβατήρια, οι προσευχές, οι κοφτές προσταγές, η πειθαρχία, η ομοιομορφία κι η απόλυτη υπακοή σε μια εξωτερική θέληση μήπως, κατά κάποιον τρόπο, δημιουργούν συνθήκες μαζικής Ύπνωσης;

 1877 monochrome lithograph of Ruggiero, the soothsayer for the royal French court.

Ωστόσο, σ’ αυτά και σ’ άλλα φαινόμενα που συμβαίνουν στον κόσμο ανέκαθεν είχαν αποδοθεί διάφορα ονόματα και ποικίλα αίτια. Τυπικά, η πρώτη φορά που έγινε αναφορά σε μια σειρά από συγκεκριμένες πράξεις που χρησιμοποιούνται για να προκληθεί μια κατάσταση Ύπνωσης είναι στη περίπτωση του Ζωικού Μαγνητισμού.

Ζωικός Μαγνητισμός

Στην Ευρώπη, μετά τον Μεσαίωνα, μεταξύ των επιστημονικών κύκλων είναι ιδιαίτερα δημοφιλής η βιταλιστική θεωρία. Η άποψη δηλαδή ότι καθετί ζωντανό περιέχει κάποιες ανόργανες ύλες, που ρέουν μέσω του σώματος ως ενέργεια (πνεύμα) δίνοντας τη ζωή. Αυτή τη θεωρία χρησιμοποιούν και οι υπέρμαχοι του Ζωικού Μαγνητισμού ή Μεσμερισμού για να εξηγήσουν την πρακτική τους. Αρκετοί θεραπευτές της εποχής, ειδικά θρησκευτικοί θεραπευτές και εξορκιστές, μεταχειρίζονται κάποιες υπνωτικές τεχνικές στους ασθενείς τους. Ενδεικτικά μπορούμε να αναφέρουμε τη Valentine Greatrakes και τον Johann Joseph Gassner. Η μέθοδός τους βασίζεται κυρίως στο άγγιγμα του σώματος και του κεφαλιού του ασθενή, μαζί με τις κατάλληλες προσευχές και παροτρύνσεις. Πιστεύεται, λοιπόν, πως μέσω κατάλληλων αγγιγμάτων και μαλάξεων, μπορούν να μεταφέρουν ενέργεια ή να κινητοποιήσουν την ενέργεια του ίδιου του ατόμου και άρα να το θεραπεύσουν.

Animal Magnetism
A. Kircher, Magnes sive de arte magnetica op
Wellcome Library, London. Wellcome Images images@wellcome.ac.uk

Μεσμερισμός

Σε συνέχεια αυτής της παράδοσης, ο Franz Friedrich Anton Mesmer, Γερμανός γιατρός, αναπτύσσει τον 18ο αι. τη θεωρία του Ζωικού Μαγνητισμού. Υποστηρίζει πως η ρευστή ουσία όλων των ζώντων οργανισμών έχει μαγνητικές ιδιότητες που αλληλοεπηρεάζονται από τις μαγνητικές ιδιότητες των άλλων έμβιων πλασμάτων (ζώα, φυτά), των άβιων μαγνητικών υλών (μέταλλα), αλλά και των φαινομένων του μακρόκοσμου (Σελήνη). Οι ασθένειες προκαλούνται, λόγω ανισορροπίας, στη μαγνητική ροή εντός του οργανισμού, άρα και η θεραπεία προκύπτει με την αποκατάσταση της ισορροπίας. Και έτσι, μέσω ειδικών μαλάξεων, αλλά και με τη χρήση μεταλλικών αντικειμένων, μπορεί ο κατάλληλα εκπαιδευμένος να θεραπεύσει τον ασθενή. Η πρακτική αυτή, παρότι γινόταν ήδη και από άλλους, παίρνει το όνομα του βασικού εκπροσώπου της. Γίνεται πολύ δημοφιλής, όχι μόνο μεταξύ των αμαθών μαζών που εξαπατώνται από αγύρτες, αλλά και στα κοσμικότερα ευρωπαϊκά σαλόνια, όπου επιδείξεις Μεσμερισμού αποτελούν ψυχαγωγία της πάσχουσας από ανία αριστοκρατίας.

Αλλά κάποια στιγμή, η φήμη που έχαιρε ο Μεσμερισμός κι ο ίδιος ο Μέσμερ αρχίζει να φθίνει. Καταλύτης υπήρξε το παρακάτω γεγονός:

Mesmer and Maria Theresia
Ο Μέσμερ εκτελεί μαγνητική οφθαλμολογική θεραπεία στην αυλή της Μαρίας Θηρεσίας, Λεπτομέρεια
wikimediacommons.com

Απάτη ή Επιστήμη;

Το 1784 ο βασιλιάς της Γαλλίας Λουδοβίκος ΙΣΤ’ συγκαλεί δύο επιτροπές επιστημόνων: την Επιτροπή της Βασιλικής Ιατρικής Εταιρίας και την Επιτροπή της Ακαδημίας των Επιστημών (όπου συμμετέχουν, μεταξύ άλλων, οι Benjamin Franklin, Joseph-Ignace Guillotin και Antoine Lavoisier) για να αποφανθούν για το κατά πόσο ο Μεσμερισμός αποτελεί έγκυρη ιατρική πρακτική. Το πόρισμα της επιτροπής είναι πως οι ισχυρισμοί των υπέρμαχων του Ζωικού Μαγνητισμού για την ύπαρξη μαγνητικού ρευστού δεν έχουν επιστημονική βάση. Επισημαίνεται όμως πως οι θεραπευμένοι από την πρακτική συχνά είναι πράγματι θεραπευμένοι. Το 1826 μια νέα Επιτροπή συγκαλείται, αυτή τη φορά για να εξετάσει τη θεραπευτική ικανότητα του Μεσμερισμού ως πρακτική, απαλλαγμένο απ’ τη θεωρία του Ζωικού Μαγνητισμού. Αυτή τη φορά, συμπεραίνεται πως ενδεχομένως οι τεχνικές του Μεσμερισμού  να μπορούν να παίξουν έναν ρόλο ως αποδεκτή θεραπευτική μέθοδος.

Οι επίγονοι του Μέσμερ, λοιπόν, συνεχίζουν να ασκούν την πρακτική αυτή. Πλέον όμως, το βάρος της αξιοπιστίας της μεθόδου μεταφέρεται από τη θεωρία των μαγνητικών ρευστών στη δύναμη της θέλησης του ίδιου του ατόμου στο οποίο γίνεται η θεραπεία. Αυτή η αλλαγή ρότας, σε συνδυασμό με στοιχεία ανατολικών θεραπειών και τεχνικών Υπνωτισμού που αρχίζουν να γίνονται δημοφιλή στην Ευρώπη αυτή την εποχή (Οrientalism) μας φέρνουν όλο και πιο κοντά σ’ αυτό που αντιλαμβανόμαστε σήμερα ως Ύπνωση.

comission on animal magnetism
Η Επιτροπή παρακολουθεί επίδειξη θεραπείας με Μεσμερισμό
wikimediacommons.com

Κριτική της κοινής γνώμης

Την ταφόπλακα στο όνομα Μεσμερισμός τη βάζει η τρομερή επίθεση, κατά τον 19ο και στις αρχές του 20ου αι., που γίνεται από τον Τύπο και τη σάτιρα της εποχής σε όσους ασκούν την πρακτική. Οι θεραπευτές του Ζωικού Μαγνητισμού παρουσιάζονται ως τσαρλατάνοι που εκμεταλλεύονται καταστάσεις και όσοι τους πιστεύουν ως αφελείς, εύπιστοι και ηλίθιοι. Πολεμούν τους θεραπευτές, ειδικά για το γεγονός ότι κάποιοι εξ αυτών χρησιμοποιούν για κακό την εξουσία που αποκτούν πάνω στους ασθενείς τους και ειδικά τις γυναίκες. Μια πρακτική που περιλαμβάνει πολύ κοντινή επαφή, αγγίγματα σε διάφορα μέρη του σώματος και προϋποθέτει υποταγή στη θέληση του γιατρού, γεννά εύλογα ερωτηματικά για το κατά πόσο ο θεραπευτής ακολουθεί τον κώδικα δεοντολογίας ή εκμεταλλεύεται την επιρροή που ασκεί για να πετύχει άλλους σκοπούς. Κάτι που πράγματι συνέβαινε και συμβαίνει σε κάποιες περιπτώσεις.

doctor taking advantage of their patients
Ενδεικτικό εξώφυλλο της εποχής
wikimediacommons.com

Υπνωτισμός και Παραφυσικό

Τον 19ο αι. ο Υπνωτισμός περνά παράλληλα στη σφαίρα των παραφυσικών αναζητήσεων, κάτι που κάνει ακόμα πιο δύσκολο το να λαμβάνεται σοβαρά υπ’ όψιν απ’ το ιατρικό κατεστημένο. Πολλές λέσχες και εταιρίες παραφυσικών ερευνών κάνουν πειράματα με Υπνωτισμό, συχνά χρησιμοποιώντας μέντιουμ και επιδιώκοντας επικοινωνία με πνεύματα. Η διαδικασία αποκτά έναν μυστηριακό χαρακτήρα που ταιριάζει με το γοτθικό κίνημα, τον Ρομαντισμό, αλλά και τις ιστορίες μυστηρίου, τρόμου και φαντασίας, που γίνονται δημοφιλή σε διάφορες μορφές Τέχνης αυτή την εποχή. Περισσότερα γι’ αυτό στο δεύτερο μέρος του άρθρου.

Θεμελίωση της Υπνοθεραπείας

Ένας γιατρός, παρ’ όλα αυτά, ο James Braid, είναι αποφασισμένος να εμβαθύνει στην περίπτωση του Υπνωτισμού. Επισημαίνει τον διαχωρισμό από τη θεωρία του Ζωικού Μαγνητισμού, ενώ μελετά ινδικές και περσικές παραδόσεις για παρόμοια φαινόμενα. Είναι γνωστός ειδικά για το ότι εξελίσσει αυτό που σήμερα γνωρίζουμε ως Υπνοθεραπεία. Μια σχετικά αποδεκτή ιατρική πρακτική που έχει βοηθήσει πολλούς ανθρώπους. Η ειδοποιός διαφορά της με τον Υπνωτισμό είναι ότι στοχεύει σε μακροπρόθεσμα ή και μόνιμα αποτελέσματα που θα έχουν ισχύ πολύ μετά το τέλος της θεραπείας (π.χ. διακοπή καπνίσματος), ενώ ο Υπνωτισμός ασχολείται με την αντίδραση του ατόμου τη στιγμή που βρίσκεται σε Ύπνωση (π.χ. η παρωχημένη εντολή «μόλις χτυπήσω τα χέρια μου κάνε την κότα»).

Υπνωτισμός και Χειρουργική

Άλλη μια περίπτωση που ο Υπνωτισμός βρήκε εφαρμογή στις Επιστήμες Υγείας είναι η Χειρουργική. Αποδεικνύεται πως η πρόκληση Ύπνωσης σε άτομα που πρόκειται να χειρουργηθούν βοηθά εξαιρετικά στο να μη νιώθουν πόνο κατά τη διάρκεια της επέμβασης! Αυτή η μέθοδος, βέβαια, εγκαταλείφθηκε σταδιακά, μετά την εισαγωγή των αναισθητικών ουσιών στην Ιατρική. Τα αναισθητικά φέρνουν πιο αξιόπιστα και σταθερά αποτελέσματα και γι’ αυτό τελικά επικράτησαν.

Υπνωτισμός και Υστερία

Προς τα τέλη του 19ου αιώνα, μια άλλη θεωρία γίνεται δημοφιλής στην επιστημονική κοινότητα. Το ότι ο Υπνωτισμός είναι κυρίως αποτελεσματικός στη θεραπεία υστερικών. Η “Υστερία” είναι ένας ιατρικός όρος «ομπρέλα», πολύ δημοφιλής εκείνη την εποχή, που περιγράφει συμπεριφορές και αντιδράσεις –κυρίως γυναικών, υστέρα = μήτρα– που αποκλίνουν από το φυσιολογικό και το κοινωνικά αποδεκτό. Οποιαδήποτε συμπτώματα κατάθλιψης, άγχους, νεύρων, επιθετικότητας μέχρι μετατραυματικό στρες, ψυχώσεις και επιληπτικά επεισόδια μπορούν να διαγνωστούν ως Υστερία. Σήμερα, ο όρος δε θεωρείται ιατρικά σωστός και δε χρησιμοποιείται. Φαίνεται, πάντως, πως ο Υπνωτισμός έχει θετικά αποτελέσματα σε ασθενείς της εποχής που διαγνώστηκαν με Υστερία και προτιμάται από γιατρούς που δείχνουν ενδιαφέρον για τη νεοσύστατη τότε Ψυχολογία.

Γυναίκες ασθενείς με υστερία υπό την επίδραση ύπνωσης (hypnosis).

Υπνωτισμός και… Ύπνος

Την ίδια εποχή, γίνεται μια ακόμα σπουδαία διαπίστωση: ο Υπνωτισμός ή Ύπνωση δεν έχει καμιά απολύτως σχέση με τον ύπνο. Αποδεικνύεται πως το υπνωτισμένο άτομο δεν κοιμάται. Είναι ξύπνιο, πλήρως λειτουργικό και έχει επίγνωση της διαδικασίας. Αυτό αποδεικνύεται σήμερα και πειραματικά, με ηλεκτροεγκεφαλογράφημα στην κατάσταση Ύπνωσης, όπου δεν παρουσιάζονται ουσιαστικές μεταβολές, σε σχέση με το να βρίσκεται το άτομο σε εγρήγορση. Το όνομα, παρ’ όλα αυτά, συνεχίζει να χρησιμοποιείται.

Υπνωτισμός και Ψυχανάλυση

Ο Sigmund Freud ασχολείται στα πρώτα του βήματα με τον Υπνωτισμό ως μέθοδο διείσδυσης στο Υποσυνείδητο κατά τη διάρκεια της ψυχοθεραπείας. Η τεχνική του περιλαμβάνει επικέντρωση του ασθενή σε ένα σημείο, υποβολή με τον λόγο και το άγγιγμα στο μέτωπο. Αργότερα όμως, απομακρύνεται από τη μέθοδο αυτή.

O Αυστριακός ψυχαναλυτής Sigmund Freud (1856-1939) διαβάζει ένα χειρόγραφο στο γραφείο του στη Βιέννη.

Όπως διαπιστώνει ο ίδιος, κατά την Ύπνωση το άτομο είναι πολύ ευάλωτο στη βούληση του Υπνωτιστή. Έτσι είναι πολύ πιο πιθανό να «ανακαλέσει» απ’ το υποσυνείδητο αυτό που θέλει ή νομίζει ότι θέλει να ακούσει ο θεραπευτής παρά αυτό που πραγματικά υπάρχει ή συνέβη. Προτιμά, λοιπόν, να γίνεται η ψυχανάλυση μέσω διαλόγου, με τον ασθενή σε εγρήγορση.

Υπνωτισμός τον 20ο αι.

Ο 20ος αι. φέρνει δύο παγκόσμιους, αλλά και πολλούς άλλους αιματηρούς πολέμους, οικονομικές κρίσεις, ψυχροπολεμική αβεβαιότητα, κοινωνικές επαναστάσεις και μαζί μ’ αυτά, πολλούς ψυχικά τραυματισμένους ανθρώπους. Εύλογα πολλοί στρέφονται σε διάφορες μορφές Ύπνωσης για να απαλλαγούν από τους δαίμονές τους και να βοηθηθούν. Στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, επίσης, φαίνεται ότι μελετώνται διάφορα παραφυσικά φαινόμενα και εναλλακτικές πρακτικές, μεταξύ αυτών ο Υπνωτισμός κι η Υπνοθεραπεία, και από τις δύο πλευρές του Ατλαντικού, είτε με σκοπό την αποτελεσματικότερη προπαγάνδα και στρατιωτική απόδοση είτε με στόχο τη θεραπεία ψυχικά ταραγμένων στρατιωτών.

Αυτό το κλίμα, βέβαια, δίνει πολλή τροφή τόσο στους λογοτέχνες όσο και στον κινηματογράφο και στην τηλεόραση της εποχής. Η συμπάθεια των κινημάτων του ’60 προς τις ανατολικές φιλοσοφίες φέρνει και μια ανακίνηση στο ενδιαφέρον για τον Υπνωτισμό απ’ την πιο μυστικιστική του πλευρά, που επίσης αποτυπώνεται στη λαϊκή κουλτούρα της εποχής. Περισσότερες πληροφορίες για όλα αυτά στο δεύτερο μέρος του άρθρου. Στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα ειδικά, έγιναν πολύ δημοφιλείς οι κασέτες υπνοθεραπείας που υποτίθεται ακούει κανείς όταν χαλαρώνει ή και πριν κοιμηθεί για να αλλάξει κάποια κακή συνήθεια (π.χ. για απώλεια βάρους). Δε θεωρούνται ιδιαίτερα αξιόπιστες, βέβαια, καθώς δεν υποκαθιστούν την προσωπική εμπειρία θεραπευτή – θεραπευόμενου.

hypnotize with any tv set
freepik.com

Σύγχρονες προσεγγίσεις και Διλήμματα

Σήμερα, ο Υπνωτισμός έχει πάρει δύο πολύ διαφορετικούς δρόμους. Από τη μία, υπάρχουν οι Υπνωτιστές που ασκούν τις τεχνικές Υπνωτισμού για ψυχαγωγικούς σκοπούς κι από την άλλη, η Επιστημονική Κοινότητα αποδέχεται την Ύπνωση στο επίπεδο της Υπνοθεραπείας. Ο Υπνωτισμός κατά τη διάρκεια μιας συνεδρίας με τον Ψυχοθεραπευτή, παρότι δημοφιλής από την τηλεόραση και τον κινηματογράφο, δε συμβαίνει τόσο συχνά κι ούτε είναι καθολικά αποδεκτή μέθοδος από τους επαγγελματίες ιατρούς και ψυχολόγους για τον λόγο που εντόπισε κι ο Freud. Η τάση στους έγκριτους μελετητές του φαινομένου είναι να χαρακτηρίζουν τον Υπνωτισμό όχι ως μια κατάσταση έκστασης και εναλλακτικής πραγματικότητας, όπως ήταν η τάση παλιότερα, αλλά ως μια ισχυρή κατάσταση αυθυποβολής που μπορεί να ενταχθεί στην κατηγορία των φαινομένων placebo. Αυτό εξηγεί, για παράδειγμα, το ότι ο υπνωτισμένος δεν μπορεί να κάνει κάτι που πραγματικά δεν θέλει (π.χ. να υπακούσει σε μια εντολή που τον προστάζει να αυτοκτονήσει), άρα ότι διατηρεί τη συνείδησή του. Αυτό έρχεται σε αντίθεση με τη δημοφιλή ιδέα ότι κάποιος μπορεί να σκοτώσει σε κατάσταση ύπνωσης, όπως συμβαίνει σε διάφορες ιστορίες μυστηρίου και αστυνομικές.

Για πολλούς, βέβαια, προκύπτει και το μεγάλο ερώτημα: μήπως τελικά είναι όλο ψέμα; Μια παράσταση; Όταν έχει να κάνει κανείς με φαινόμενα που δύσκολα ορίζονται και δεν μπορούν να ποσοτικοποιηθούν και να μετρηθούν με ακρίβεια και επαναληψιμότητα, μια απόλυτη απάντηση στο παραπάνω ερώτημα είναι δύσκολη. Δεν αμφιβάλλω ότι σε αρκετές περιπτώσεις πράγματι έχουμε να κάνουμε με απάτη. Ειδικά στις ζωντανές επιδείξεις Υπνωτισμού, όπου επιλέγονται τυχαία άτομα απ’ το κοινό, υπάρχει μια ψυχολογική πίεση να ανταποκριθεί κανείς σ’ αυτό που συμβαίνει εκείνη τη στιγμή για να μη χαλάσει η παράσταση ή μπορεί κάποιοι να είναι και συνεννοημένοι εκ των προτέρων… Αρκεί αυτό όμως για να απορρίψουμε ολοκληρωτικά την ύπαρξη Υπνωτισμού;

Σκηνή υπνωτισμού από τη σειρά “Freud” (2020)

Ο μόνος ασφαλής τρόπος να απαντήσουμε σ’ αυτό το ερώτημα είναι κρίνοντας εκ του αποτελέσματος. Όταν δηλαδή κανείς παρατηρεί στους υπνωτισμένους αλλαγές στη συμπεριφορά, σωματικές αντιδράσεις, θεραπεία, τυφλή υπακοή σε οδηγίες κλπ, πώς μπορεί να αγνοήσει τη ύπαρξη κάποιας δράσης; Ο άνθρωπος που χειρουργείται χωρίς αναισθησία, παρά μόνο υπό την επήρεια Υπνωτισμού, απλώς υποκρίνεται ή πράγματι δεν νιώθει πόνο; Το γεγονός ότι ο Υπνωτισμός θεωρείται από πολλούς αγυρτεία και δε συμπεριλαμβάνεται στις αποδεκτές ιατρικές πρακτικές (εκτός απ’ το κομμάτι της Υπνοθεραπείας) της Δύσης δε σημαίνει πως δεν υπάρχει. Αντίστοιχα, το ότι σε κάποιες περιπτώσεις έχει αποτέλεσμα δεν αποδεικνύει αυτόματα την αξιοπιστία διάφορων θεωριών παραφυσικών φαινομένων, θαυματουργών θεραπειών κλπ. Δηλαδή η αναγνώριση του γεγονότος δε συνεπάγεται απαραίτητα την αποδοχή των συστημάτων που το χρησιμοποιούν.

Ένα απλό παράδειγμα. Οι αλχημιστές έκαναν πειράματα μετατροπής της ύλης. Έντυναν αυτά τα πειράματα με φιλοσοφικές, θεολογικές και κοσμογονικές προσεγγίσεις. Κάποιες απ’ αυτές θεωρήθηκαν αιρετικές από την Εκκλησία και κάποιες αργότερα αποδείχθηκαν λανθασμένες από την Επιστήμη. Αυτό δεν αναιρεί το ότι πολλά απ’ όσα δοκίμασαν και ανακάλυψαν οι αλχημιστές ήταν σωστά και χρησιμοποιούνται στη σύγχρονη Χημεία. Αυτό φαντάζει ξεκάθαρο σήμερα, όμως μέχρι και τον 19ο αιώνα, έγκριτοι χημικοί ακροβατούσαν μεταξύ Επιστήμης και Αποκρυφισμού. Κι αυτό όχι από εκκεντρικότητα, αλλά γιατί εκείνοι ήταν που άνοιγαν τον δρόμο, εκείνοι που δοκίμαζαν και αποδείκνυαν όσα σήμερα θεωρούνται δεδομένη γνώση. Κάποιες φορές, μάλιστα, αντιμετωπίζονταν με καχυποψία ή χλευασμό απ’ τους συγχρόνους τους και τους συναδέλφους τους. Αντίστοιχα, κι ο Υπνωτισμός –ως φαινόμενο placebo; Ως κάτι διαφορετικό;– αξίζει να μελετάται με σοβαρότητα και λεπτομέρεια κι όχι να αφήνεται ως βορά σε χέρια αδαών και καιροσκόπων.

“A hypnotic trance is not therapeutic in and of itself, but specific suggestions and images fed to clients in a trance can profoundly alter their behavior. As they rehearse the new ways they want to think and feel, they lay the groundwork for changes in their future actions…”

«Η κατάσταση ύπνωσης δεν είναι από μόνη της θεραπευτική, αλλά συγκεκριμένες παροτρύνσεις και εικόνες προς τους ασθενείς κατά τη διάρκεια της ύπνωσης μπορούν να μεταβάλουν σε βάθος τη συμπεριφορά τους. Καθώς δοκιμάζουν τους νέους τρόπους με τους οποίους θέλουν να σκέφτονται και να νιώθουν, θέτουν τη βάση για αλλαγές στις μελλοντικές τους πράξεις».

Deirdre Barrett

Possunt, quia posse viderunt

Μπορούν, επειδή πιστεύουν ότι μπορούν

Αινειάδα, Βιργίλιος
Σκίτσο με αποτέλεσμα της Ύπνωσης σε Υπνωτισμένο, 1880
Σκίτσο με αποτέλεσμα της Ύπνωσης σε Υπνωτισμένο, 1880
wikimediacommons.com

Βιβλιογραφία – Επιπλέον διερεύνηση:

Burkhard Peter, Gassner’s exorcism not Mesmer’s Magnetism is the real predecessor of Modern Hypnosis, published online: 2006
Spanos, N. P., Multiple Identities & False Memories: A Sociocognitive Perspective, 1996
Sami Hamarneh, Pharmacy in Medieval Islam and the History of Drug Addiction
Jerome M. Schneck, Self Hypnotic Dreams in HypnoAnalysis, published in 2008
Harold B. Crasilneck, Hypnotic Techniques for Smoking Control and Psychogenic Impotence, published in 2011
Michel E. Sabourin, Steven D. Cutcomb, Helen J. Crawford and Karl Pribram, EEG correlates of hypnotic susceptibility and hypnotic trance: spectral analysis and coherence, 1990
Kevin M. McConkey, Gemma L. Gladstone and Amanda J. Barnier,Experiencing and testing Hypnotic Anesthesia, 1999
G. Montgomery et al., A meta analysis of hypnotically induced analgesia, 2013
M. Yapco, The Spirit of Hypnosis: Doing Hypnosis versus Being Hypnotic, published in 2014
M. Yapco, A comparative analysis of direct and indirect hypnotic communication, published in 2015
Clare Wilson, Best evidence that Hypnotism is real, 2017
J. Martinez Tendero et al., Rapid Self Hypnosis: A new self hypnosis method and its Comparison with the Hypnotic induction profile, published online: 2011
The Discovery of Hypnosis, The Complete Writings of James Braid, Lulu, 2009
The Power of Hypnosis, Deirdre Barrett: psychologytoday.com
FDA on Hypnotherapy and Self Hypnotic tapes: fda.gov
NHS on Hypnotherapy: nhs.uk
How to self hypnotize: wikihow.com
Most common hypnotic induction techniques: naturalhypnosis.com
mirror.co.uk
documents.theblackvault.com

Επιμέλεια κειμένου: Σοφία Νέστορα, Γλωσσολόγος & Επιμελήτρια κειμένων

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά