«The Exorcist»: Πίσω από τις σκιές

by Φράνση Παπουτσάκη

«Ένα θρησκευτικό grand guignol».

Βασίλης Ραφαηλίδης

Φαντάζει υπερβολικό να πρέπει κανείς να παρουσιάσει τα χαρακτηριστικά του  πασίγνωστου αυτού βιβλίου προκειμένου να αποτελέσουν τον άξονα του κειμένου διότι είναι πασίγνωστο κι έγινε ακόμη διασημότερο μέσω της μεταφοράς του στον κινηματογράφο. Όμως κάθε φορά που αρθρογραφούμε, οφείλουμε να το κάνουμε έχοντας κατά νου πως τίποτα δεν είναι δεδομένο.  Το βιβλίο «The Exorcist» γράφτηκε το 1971 από τον William Peter Blatty και μεταφέρθηκε στην μεγάλη οθόνη το 1973, κάνοντας πρεμιέρα στις αμερικάνικες αίθουσες την επόμενη ημέρα των Χριστουγέννων (στην Ελλάδα προβλήθηκε ένα χρόνο αργότερα). Ο συγγραφέας έγραψε το σενάριο κι έκανε ο ίδιος την παραγωγή της ταινίας οπότε σε αυτόν τον παράγοντα, προφανώς, οφείλεται η σχεδόν άριστη αποτύπωση της ιστορίας, φαινόμενο που σπανίζει. Την σκηνοθεσία ανέλαβε ο William Friedkin (Cruising-1980, Killer Joe-2011) έχοντας διαλέξει για τους βασικούς ρόλους την ανεπανάληπτη Ellen Burstyn στο ρόλο της τραγικής μητέρας και ηθοποιού Chris MacNeil,  την πρωτοεμφανιζόμενη τότε Linda Blair στον ρόλο της μικρής δαιμονισμένης Regan, τον  Jason Mille στον ρόλο του Father Karras που θα θυμόμαστε αιωνίως και τον θρύλο Max von Sydow στον ρόλο του Father Merrin. Αξίζει να σημειωθεί πως η ταινία κατείχε για σαράντα χρόνια τον θρόνο ως η πιο εμπορική μέχρι που καθαιρέθηκε από το remake του ΙΤ , το 2017. Ας αφήσουμε όμως τα λίγο έως πολύ γνωστά κι ας επικεντρωθούμε σε όσα στοιχεία της ιστορίας είναι σκεπασμένα από τις σκιές.

Η ελληνική καταγωγή του Damien Karras

Ο ιερέας Δαμιανός Καρράς μέλος του Τάγματος των Ιησουιτών και με σπουδές στην ψυχιατρική -στην οποία στράφηκε όταν η πίστη του άρχισε να αποδυναμώνεται- ήταν Έλληνας πρώτης γενιάς από την Νέα Υόρκη. Χαρακτηριστική είναι η ελληνική μουσική που ακούγεται στην πρώτη σκηνή με την μητέρα του καθώς κι ο διάλογος μεταξύ τους που είναι στην ελληνική γλώσσα ώστε να δώσει ακόμη περισσότερη έμφαση στην καταγωγή του ιερέα. Ο σκηνοθέτης πλαισίωσε την ελληνική ρίζα εντονότερα με τον τυπικό μετανάστη Έλληνα θείο του που υποδύθηκε ο ηθοποιός Τίτος Βανδής. Αν θελήσουμε να ερευνήσουμε τον συμβολισμό όλων των παραπάνω, σαφώς και θα αναρωτηθούμε για ποιο λόγο ο συγγραφέας αποφάσισε να προσθέσει στο σενάριο αυτά τα στοιχεία ενώ στο βιβλίο δεν υπάρχουν. Θα μπορούσε ο ιερέας να είναι ένας απλός καθολικός εφόσον η ρωμαιοκαθολική εκκλησία τελεί εξορκισμούς κι όμως του έδωσε πιο πολύπλοκη προσωπικότητα.

Οι Ιησουίτες αποτελούν ιδιαιτέρως αυστηρό τάγμα από την αρχή της σύστασης τους (το 1534 από τον Ιgnatio Loyola) έως και σήμερα κι ο πυρήνας της λειτουργίας τους βασίζεται στην διαρκή εκπαίδευση τους.  Υπήρξαν συχνά μη αποδεκτοί και διώκονταν από πολλές χώρες. Έδρασαν και στον ελληνικό χώρο με έντονη παρουσία στην Πάτμο όπου είχαν την άδεια να κηρύττουν ελεύθερα στο μοναστήρι του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου. Η σχέση του Ιησού με το ελληνικό πνεύμα της εποχής έχει καταγραφεί τόσο στην Καινή Διαθήκη όσο και στα Απόκρυφα Ευαγγέλια, και σηματοδοτείται, ακόμη και στις προφητείες του Νοστράδαμου για την επερχόμενη Κρίση, ως σωτήριο έθνος. Η ελληνική καταγωγή του ιερέα είναι αυτή που έρχεται να λύσει την εχθρότητα της πολιτισμένης Δύσης απέναντι στην Ανατολή από την οποία προέρχεται ο δαίμονας Pazuzu που καταλαμβάνει το παιδικό σώμα της αθώας Regan. Εξού κι ότι η δαιμονισμένη μιλάει ελληνικά σε ανύποπτη στιγμή. Στον ελληνικό κόσμο τελούνται εξορκισμοί κυρίως από τους ιερείς του Παλαιού Ημερολογίου. Να αναφέρουμε εδώ,  τον Ιωάννη τον Χρυσόστομο που τύγχανε επίσης σπουδαίας μόρφωσης και υπήρξε φορέας της ελληνικής παιδείας, για όποιον θέλει να κάνει τον συνειρμό.

Pazuzu

O Pazuzu, ως ο δαίμονας που κατέλαβε το σώμα της Regan, δεν διαλέχτηκε καθόλου τυχαία αλλά με κριτήριο την ισχύ της δύναμης του ώστε να θριαμβεύσει η μάχη εναντίον του αλλά και να φανεί μεγαλύτερη η νίκη. Γενεαλογικά είναι ο γιος του θεού του Κακού που ονομάζεται Hanbi ή Hanpa. Αυτή η σχέση προσπαθεί φυσικά να συνδέσει τον Χριστό ως υιό του Θεού με τον αντίποδα του υποτιθέμενου Αντίχριστου (βλέπετε το αντίστοιχο άρθρο του Nyctophilia για την ταινία The Omen) ως υιού του Διαβόλου. Ο Pazuzu είναι ο άρχοντας των δαιμόνων που εξουσιάζουν τους ανέμους. O ίδιος εξουσίαζε τον νοτιοδυτικό άνεμο που φέρνει την θύελλα, τον γνωστό κι ως όστρια, ένας άνεμος που έρχεται από την Βόρειο Αφρική, εκεί, δηλαδή, όπου βρέθηκε το αγαλματίδιο. Αν παρατηρήσουμε την φωτογραφία του Pazuzu θα δούμε πως έχει ανθρώπινο σώμα. Αυτό  σημαίνει πως η φύση του είναι επίγεια, άρα έχει την δυνατότητα να ενσαρκώνεται, έχει φτερά αετού που στον αποκρυφισμό δηλώνουν την ψυχή, κεφάλι λέοντος που συμβολίζει το αστρικό σώμα, την εξέγερση καθώς και την βασιλεία, και οπλές που συνδέονται άμεσα -από καταβολής κόσμου- με τον αποδιοπομπαίο τράγο της παγανιστικής λατρείας.

Τα χέρια του – το αριστερό δείχνει τον ουρανό και το δεξί τη γη ομοιάζοντας με τον Μάγο, το πρώτο Atoú της μεγάλης αρκάνας τράπουλας Tarot – είναι τα εργαλεία της σύνδεσης της θεϊκής με την επίγεια δύναμη, καθώς οι δαίμονες υποτίθεται πως είναι οι κυρίαρχοι αυτού του κόσμου, οπότε έχει δικαιοδοσία επάνω στην ζωή και στον θάνατο του σώματος που καταλαμβάνει. O Διάβολος είναι εκείνος που διαβάλλει, εκείνος που συκοφαντεί τον λόγο του Θεού στον άνθρωπο ή αλλιώς ο Πειραστής που βάζει τον άνθρωπο σε πειρασμό να αμαρτήσει, οπότε και χωρίζει τον άνθρωπο από τον Θεό και δημιουργό του, κάτι που επίσης απεικονίζεται από την μορφή του αγαλματιδίου στο σύνολο της.

Ο σκηνοθέτης, αλλά κι ο συγγραφέας, χρησιμοποιούν την εικόνα του κακού με τρισυπόστατο τρόπο αφού ο δαιμονισμός είναι μεταφυσικός ˙ η δύναμη του δεν έχει ούτε ιδιότητες ούτε πραγματική μορφή. Είναι επιστημονικός, ή έστω «επιστημονικόφανης», διότι η Regan πάσχει από οξύτατη υστερία με συμπτώματα καταληψίας, κι ο πατέρας Δαμιανός είναι ψυχίατρος. Είναι εθνολογικός αφού εξορκισμούς τελούσαν οι Βαλκάνιοι κι οι Έλληνες. Ο συγγραφέας ενώνει την δύναμη του ιερέα αρχαιολόγου με την δύναμη του ιερέα ψυχιάτρου προνοώντας πονηρά  προκειμένου να δειχθεί η αρχαιότητα του Κακού και το πέρασμα των εξορκισμών από την Ασία στην Ευρώπη.

Nεκρά Θάλασσα

H ιστορία του «Exorcist» ξεκινά με τον ιερέα αρχαιολόγο Merrin να βρίσκεται στην πόλη Mosul του Βόρειου Ιράκ όπου ανακαλύπτει στα ερείπια του παλατιού του Ashurbanipal, το πανάρχαιο ασβεστολιθικό αγαλματίδιο του Pazuzu. Με αυτή την εισαγωγή, ο συγγραφέας ήθελε να συνδέσει τον ήρωα με τον αρχαιολόγο Gerald Lankester Harding, ο οποίος με την σειρά του συνδεόταν με την εύρεση των Χειρογράφων της  Νεκρής Θάλασσας, τα οποία εντοπίστηκαν μέσα σε υδρίες από βεδουίνους, το 1947, στην σπηλιά του Quanti Qumran. Οι δυο τους είχαν γνωριστεί στη Βηρυτό και τον χρησιμοποίησε ως πρότυπο για την διάπλαση του χαρακτήρα. Σημειωτέον πως κάποιοι πάπυροι βρέθηκαν να είναι γραμμένοι στην αρχαία ελληνική γλώσσα. Επίσης, εμπλέκει τον πατέρα Merrin στον εξορκισμό κάποιου αγοριού στην Αφρική γεγονός που σχετίζεται με τον πραγματικό εξορκισμό από τον οποίο εμπνεύστηκε ο Blatty κι έχτισε την πλοκή του βιβλίου του, όπως θα αναφέρουμε παρακάτω.

OUIJA BOARD

Όλα ξεκίνησαν από το φαινομενικά αθώο παιχνίδι της Regan με τον πίνακα Ouija που φυσικά κι αποτέλεσε μέρος της ταινίας εφόσον στην τότε Αμερική, αλλά κι αλλού στον κόσμο, γινόταν σάλος με την χρήση του ήδη από τον προηγούμενο αιώνα κατά τον οποίο ο Πνευματισμός είχε κεντρίσει έντονα το ενδιαφέρον των διανοούμενων, όπως ο  Carl Jung κι ο Arthur Conan Doyle. H ιστορία του πίνακα ως εργαλείο επίκλησης πνευμάτων, προκειμένου να επικοινωνήσει κανείς με τον κόσμο των νεκρών παίρνοντας πληροφορίες, πηγάζει από την αρχαιότητα και δει από την ελληνική ενώ το όνομα του οφείλεται στις νύμφες Υάδες.

Οι Υάδες, οι οποίες αναφέρονται στον Όμηρο όταν ο Αχιλλέας προσεύχεται στον Δωδωναίο Δία προς αρωγή βοηθείας στον Πάτροκλο κι όταν ο Οδυσσέας επισκέπτεται ο ίδιος το μαντείο αλλά και στην Αινειάδα του Βιργίλιου, ήταν οι τροφοί του αιώνιου έφηβου Διόνυσου. Δώδεκα στον αριθμό ονομάζονταν αρχικά Δωδωνίδες Νύμφες μέχρι που ο Δίας τις μεταμόρφωσε σε αστέρια και τις τοποθέτησε στο κεφάλι του αστερισμού του Ταύρου, οπότε τις μετονόμασε Υάδες. Οι Υάδες στον ουρανό βρίσκονται δίπλα στις Πλειάδες που αποτέλεσαν ιέρειες μαντείας στην Δωδώνη αλλά και αργότερα στους Δελφούς. Η λέξη δωδώ σημαίνει βροντή και το ρήμα υώ σημαίνει φέρνω βροχή. Το μαντείο της Δωδώνης  ήταν αφιερωμένο στον Δία έχοντας  την ρίζα του στην Αίγυπτο. Οι άνθρωποι που το επισκέπτονταν ζητώντας χρησμό έπρεπε να έχουν νηστέψει τρεις ημέρες και να έχουν χαράξει αυτό που θέλουν να μάθουν επάνω σε μια πλάκα μολύβδου˙ η εξέλιξη της πλάκας αυτής είναι ο πίνακας Ouija. Με την κίνηση του δελτοδείκτη καθοδηγείται ο ερωτώμενος από την οντότητα που έχει κληθεί ώστε εκείνη να δώσει τις απαντήσεις. Το μοιραίο λάθος της Regan ήταν πως κάλεσε το πνεύμα ολομόναχη ενώ αυτός είναι ο πρώτος κι απαράβατος νόμος της επίκλησης: ποτέ μόνος.

Lalo Griffin

Τα δύο από τα δέκα Oscar που είχε κερδίσει τότε, αφορούσαν το ένα το σενάριο και το άλλο τον ήχο της ταινίας. Η μουσική φέρει την υπογραφή του Leonard Slatkin (An American in Paris, 1951) που δέσποζε με την παρουσία του στον χώρο της κλασσικής μουσικής αλλά και του Lalo Schifrin. Ο Schifrin  είναι υπεύθυνος για την μουσική επένδυση ταινιών, όπως το Mission Impossible της πάλαι ποτέ εποχής, o Dirty Harry με τον Clist Eastwood να καθιερώνεται ως σκληρός ντετέκτιβ, το Bullit με τον βασιλιά του cool, Steve McQueen και το Enter the Dragon του αιώνιου Bruce Lee αλλά και συνθέτης jazz και bossa nova μουσικής. Αυτά είναι γνωστά στους απανταχού λάτρεις της μουσικής αλλά και στους σινεφίλ. Αυτό που δεν είναι γνωστό είναι πως μια από τις συνθέσεις του Lalo Schifrin δεν συμπεριλήφθηκε τελικά στο soundtrack διότι θεωρήθηκε πολύ συναισθηματική ως μελωδία.

Ακούγοντας την Rock Ballad, όπως είναι ο τίτλος, ίσως συνδράμετε την άποψη ότι η μελωδία θα έπρεπε να ακουστεί τις στιγμές που ο πατήρ Δαμιανός είναι μόνος εκφράζοντας ακριβώς την μοναχικότητα που επιβάλει η επιλογή της ιεροσύνης και δει όταν έχει ταχθεί στον πόλεμο εναντίον του Κακού αλλά και την μοναξιά που φυτρώνει μέσα στον άνθρωπο όταν χάνει την πίστη του και βρίσκεται σε δυσμενή θέση απέναντι στον εχθρό που πρόκειται να πολεμήσει.

Όσο για το τραγούδι Tubular Bells του Mike Oldfield που στοιχειώνει με το άκουσμα του τα αυτιά μας φέρνοντας αναπόφευκτα στην μνήμη μας την εικόνα του δαιμονισμένου κοριτσιού, το μόνο που μπορούμε να προσφέρουμε είναι την παράθεση μιας σπάνιας αποθεωτικής εκτέλεσης, διάρκειας σχεδόν εικοσιπέντε λεπτών που μεταδόθηκε ζωντανά από το BBC.

Τhe Devil and Father Amorth

Πρόκειται για μια κινηματογραφική ανασκόπηση της πραγματικότητας που κρύβεται πίσω από την ταινία καθώς και για μια παρουσίαση του ιερέα κι επί τριάντα ένα χρόνια εξορκιστή Gabriele Amorth. Η παρουσίαση καταλήγει στην καταγραφή ενός αληθινού εξορκισμού.

Το ντοκιμαντέρ ξεκινά με την συνέντευξη του Jeffrey Burton Russell, συγγραφέα του The Prince of Darkness. Παραθέτουμε την στιχομυθία:

William Friedkin: «Με ρωτήσατε με μεγάλη ανησυχία αν θα κάνω κάποια άλλη ταινία σχετική με το διάβολο. Γιατί αυτό;»

J.B.Russell: «Διότι ο κόσμος πρέπει να απέχει από το ζήτημα όσο γίνεται περισσότερο. Όσο πιο δεκτικός γίνεσαι σε αυτές τις σκέψεις κι αρχίζεις να νιώθεις διάφορα τόσο περισσότερο χώρο αφήνεις στην υπερφυσική δύναμη του Κακού να παρεισφρήσει».

Ο ίδιος ο Blatty μιλά για τα πραγματικά γεγονότα που οδήγησαν την έμπνευση του ενώ ο Friedkin αφηγείται με την κάμερα του την ιστορία του. To έτος 1949, όταν ο Blatty ήταν φοιτητής στο Πανεπιστήμιο της Georgetown είχε παρακολουθήσει την διάλεξη του ιησουίτη θεολόγου Eugene Gallagher για την υποτιθέμενη περίπτωση δαιμονισμού ενός αγοριού δεκατεσσάρων ετών με γονείς λουθηρανούς, στην πόλη Cottage City του Merryland. O καθολικός  εξορκιστής της συγκεκριμένης περίπτωσης ονομαζόταν William Bowdern, τον οποίο ο Blatty προσέγγισε έχοντας ως αρχική πρόθεση να γράψει για την υπόθεση με αντικειμενικό και ρεαλιστικό τρόπο όμως η εχεμύθεια που του επέβαλε ο ιερέας για όσα του αφηγήθηκε καθώς και η απροθυμία της οικογένειας να δημοσιοποιήσει την περιπέτεια της –κάτι που τον έπεισε πως υπήρχε όντως αληθινή ουσία στο ζήτημα- τον ανάγκασαν να γράψει –ευτυχώς- το μυθιστόρημα που έχουμε στα χέρια μας.

Αργότερα, αφού μάθουμε ποια είναι η ζωή και το έργο του πατέρα Amorth, τον βλέπουμε να εκτελεί εξορκισμό στην Cristina, μια αρχιτέκτων σαράντα έξι ετών που ζει σε κάποιο μικρό ορεινό χωριό της Ιταλίας και θεωρείται δαιμονισμένη περίπου σε όλη της την ζωή. Ο πατέρας Amorth είχε τελέσει οκτώ εξορκισμούς στην Cristina δίχως αποτέλεσμα κι αυτός που έχει αποτυπωθεί στην κάμερα είναι ο ένατος. Επιστήμονες από όλους τους κλάδους της επιστήμης αναλύουν το φαινόμενο με διεξοδικό τρόπο τολμώντας να στοιχειοθετήσουν την άποψη τους.

Επιμύθιο

Ο πατέρας Amorth πριν ξεκινήσει κάθε τελετή περιγελά τον διάβολο με μία χειρονομία που ταυτόχρονα τον προκαλεί αλλά και τον κοροϊδεύει περιφρονητικά.

Tip: Στην πρώτη σαιζόν της σειράς Exorcist (2016) υπάρχει σκηνή αρκετά μεγάλης χρονικής διάρκειας αφιερωμένη στην στιγμή της κατοχής της Regan από τον Pazuzu ενώ εκείνη χρησιμοποιεί τον πίνακα Ouija δίχως να γνωρίζει ότι η δήθεν αθώα επίκληση της εν είδει παιχνιδιού άνοιξε την πύλη του απόλυτου κακού εναντίον της.

Βιβλιογραφία:

1.Δομή: Μυστήρια της Ανατολής

2.Δομή: Ελληνική Μυθολογία

3. Κριτική για τον Κινηματογράφο – Βασίλης Ραφαηλίδης

4. Η Απόκρυφη Επιστήμη- Paul Jagot

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα., συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά