VAMPYR: Η σημειολογία ενός μακάβριου ρομαντισμού

by Φράνση Παπουτσάκη

Εισαγωγή

Επιτομή στην γοτθική κουλτούρα αποτελεί η ταινία “Vampyr” του 1932 γυρισμένη από τον σκηνοθέτη Carl Theodor Dreyer. Συνδυάζει την ομιλία όταν αυτή βρισκόταν ακόμη στα κινηματογραφικά σπάργανα με την καθιερωμένη βουβή λήψη, πλαισιώνοντας ιδιόμορφα την τεχνική του chiaroscuro που μεσουρανούσε στην τότε καλλιτεχνική οπτική της γερμανικής σχολής. Η σιωπή κι ο ήχος άλλες στιγμές σκεπάζουν κι άλλες ταράζουν ένα τοπίο καλυμμένο από σκιές. Αυτό το έργο, διαχωρίζει τον Dreyer από τα υπόλοιπα δικά του κι έρχεται επάξια σε σύγκριση με τον Nosferatu του Murnau (1922) και την μετέπειτα απόδοση της ίδια ταινίας από τον Herzog (1979).

kinopoisk.ru

O Dreyer απεχθανόταν τους υπότιτλους κι εφόσον η ομιλία είχε ήδη εγκαθιδρυθεί αποφάσισε να γυρίσει το φιλμ σε τρεις γλώσσες – αγγλικά, γερμανικά και γαλλικά- κινηματογραφώντας κάθε σκηνή σε τρεις ξεχωριστές λήψεις, μία για την κάθε γλώσσα.

Το σενάριο είναι γραμμένο με τέτοιο τρόπο ώστε η ίδια η ιστορία να παραμένει ένα αίνιγμα στα μάτια του θεατή, η δομή της είναι δύσκολο να ανιχνευτεί κι οι σκηνές περνούν απρόβλεπτες κι απροσδόκητες από την μια στην άλλη σεκάνς.

Επικρατεί η άποψη ότι η υπόθεση και το σενάριο της ταινίας είναι βασισμένα στην νουβέλα Carmilla του Sheridan LeFanu όμως αυτό δεν είναι ακριβές παρά μόνο ως προς τα στοιχεία που υιοθετεί από την πρώιμη παρουσίαση του βαμπιρισμού στην λογοτεχνία. Ουσιαστικά είναι ένα συνονθύλευμα των ιστοριών που συμπεριλαμβάνονται στην συλλογή «A glass darkly» που εκδόθηκε το 1872, ένα χρόνο δηλαδή πριν το θάνατο του συγγραφέα. Ο συγκεκριμένος τίτλος είναι παράφραση του στίχου από την Πρώτη Προς Κορινθίους επιστολή της Παύλειας Θεολογίας:

«βλέπομεν γὰρ ἄρτι δι’ ἐσόπτρου ἐν αἰνίγματι»

[13:12]

Πρώτο πλάνο

This is the fantastical adventure of young Allan Gray, who zealously dedicated himself to studying the cult of the devil and superstitions about vampires. Working with such crazy ideas from centuries past turned him into a dreamer, a man dedicated to the imaginary, who little by little began to lose the distinction between real and unreal… Late one evening, on one of his walks towards the unknown, he came to an isolated inn on the banks of a river, near the town of Courtempierre. The moon was strange that night.

Με αυτό το κείμενο λευκών γραμμάτων σε μαύρο φόντο, μας παρουσιάζεται η υπόθεση της ταινίας. Ο κεντρικός χαρακτήρας του έργου ονομάζεται Allan Gray (τον ρόλο υποδύεται ο Baron Nicolas de Gunzburg) κι είναι ένας νεαρός που έχει εμβριθήσει τόσο πολύ στην μελέτη του απόκρυφου ώστε να βρίσκεται στο μεταίχμιο του να ξεπεράσει την γραμμή που χωρίζει τον ορατό κόσμο από τον αόρατο. Το πρώτο πλάνο της ταινίας δείχνει ακριβώς αυτό που περιγράφει ο τίτλος της συλλογής του LeFanu. Ο ήρωας συναντά ένα απομονωμένο πανδοχείο και κοιτάζει στο εσωτερικό του από ένα παράθυρο προσπαθώντας να εισέλθει ώσπου τελικά τον αντιλαμβάνονται και τον καλούν. Συνήθως, το κακό είναι αυτό που χρειάζεται πρόσκληση για να εισέλθει οπότε εδώ προοικονομείται η ονειρική εμπειρία που θα έχει αργότερα ως avatar στο σώμα ενός καταδικασμένου βαμπίρ αλλά κι η προσμονή όλων όσων μελετούν το απόκρυφο με λαχτάρα για την μυστική γνώση κοιτάζοντας μέσα από ένα μικρό φακό, ανίκανο να φανερώσει το μέγεθος της αλήθειας. Αυτό που με φειδώ μπορεί ο άνθρωπος να δει είναι το είδωλο του στο σκοτάδι ενός ψυχρού γυάλινου καθρέφτη που δεν του επιτρέπει να περάσει στην άλλη μεριά, σε αντίθεση με το κολασμένο και καταραμένο βαμπίρ που έχοντας καταδικαστεί να υπάρχει στο σκότος δεν έχει είδωλο.

To σκηνικό

Το πανδοχείο είναι μοιρασμένο σε τετραγωνισμένα δωμάτια με ταπετσαρίες που θυμίζουν την μετέπειτα φουτουριστική ματιά του Stanley Cubric. Ακόμη κι οι κουρτίνες που καλύπτουν τα παράθυρα έχουν ένα στυλ παράταιρο με τον χώρο λες και το πανδοχείο στήθηκε για να φιλοξενήσει το άτοπο και το άχρονο της υπόθεσης. Τα παράθυρα βλέπουν στο ποτάμι και στο δάσος που περιβάλλουν το παράξενο αυτό κτίριο. Μια σκάλα οδηγεί στον επάνω όροφο. Εάν παρατηρήσει κανείς την σκηνή, ο Allan Gray θυμίζει νεαρό καθοδηγούμενο από την σκιά του χεριού του Nosferatu όμως δεν αποφασίζει να την ανέβει ποτέ.

Η πρώτη συνάντηση του ήρωα στο εσωτερικό του πανδοχείου γίνεται με την οπτασία ενός άγνωστου ηλικιωμένου άνδρα, ο οποίος του παραδίδει ένα πακέτο που πρέπει να ανοιχτεί μόνο μετά τον θάνατο του. Το πακέτο αυτό περιέχει το βιβλίο “THE STRANGE STORY OF VAMPIRES», το υποτιθέμενο δημιούργημα του φανταστικού συγγραφέα Paul Bonnat, ένα ευφυές εύρημα του Dreyer για να εξυπηρετήσει την πλοκή καθοδηγώντας μας στο σκοτεινό μονοπάτι που βαδίζει ο Allan, προβάλλοντας την σημασία των βιβλίων και την ανάγκη που έχει η έβδομη τέχνη να αντλήσει από την πηγή τους.

Όταν εξέρχεται από το πανδοχείο συναντά τον επιστάτη που με ένα δρεπάνι στον ώμο χτυπά την καμπάνα δίπλα από το ποτάμι ως υπενθύμιση πως παντού γύρω από τον άνθρωπο ρέει ο Στύγιος ποταμός. H βάρκα έτοιμη τον αναμένει να γίνει επιβάτης της για να το διασχίζει. Στο ίδιο ποτάμι, λίγο αργότερα, ο ήρωας αντικρίζει την ανεξήγητη εικόνα του ειδώλου ενός μικρού κοριτσιού που περπατάει στην απέναντι όχθη σε ασυναρτησία με την αντανάκλαση του κι αυτή η εικόνα είναι που πυροδοτεί την περιέργεια του για αναζήτηση στο δάσος, ένα δάσος που η φωτογραφία του Dreyer το κάνει να μοιάζει παραμυθένιο. Αυτή είναι η πιο έντονη αναφορά στο έργο Carmilla, το όνομα του καταραμένο κοριτσιού που ζει ρουφώντας το αίμα νεαρών γυναικών μέχρι να τις οδηγήσει στο θάνατο τους.  Κατά την περιπλάνηση του στο δάσος ανακαλύπτει το σπίτι μιας οικογένειας χτυπημένης από την κατάρα της αιμοδιψίας αλλά και τον πύργο με το αφύσικο φαινόμενο ενός άντρα με αυτόνομη σκιά που συνοδεύει τον δημιουργό της μονάχα όταν το αποφασίσει εκείνη.

Στον πύργο αυτόν ζει ο καταραμένος βρικόλακας˙ μόνο που σε αντίθεση με την στερεότυπη αντρική φιγούρα που γοητεύει τις γυναίκες για να τους πίνει το αίμα, ο βρικόλακας αυτήν την φορά είναι γυναίκα, μια αρχαία αριστοκράτισσα που θρέφεται από το αίμα της Leone ενώ η αδερφή της Gisele προσπαθεί να την σώσει¹. Ο Allan Gray εισέρχεται αγνοώντας τον κίνδυνο, σπρωγμένος από την ίδια περιέργεια που τον οδήγησε στις μελέτες του για τον αποκρυφισμό και το απόκοσμο. Στο εσωτερικό του πύργου θα εξερευνήσει ένα δωμάτιο που θα μπορούσε να είναι το γραφείο όπου έγραφε βουλιαγμένος σε μια βικτωριανή πολυθρόνα ο Edgar Allan Poe, ανάμεσα σε σκιές και κρανία, ενώ στο διπλανό δωμάτιο, το γεμάτο αλλόκοτα εργαλεία, θα μπορούσε να θεουργεί ο Eliphas Levi έχοντας ως συνεργούς το σκοτάδι και την Κλείδα του Σολομώντα.

Στον τοίχο του ερειπωμένου πύργου όπου οι σκιές είναι αυτόνομες και βαδίζουν ανεξάρτητα από τους ανθρώπους στους οποίους ανήκουν, υπάρχει η επιγραφή: All hope is lost², όπως ακριβώς, ο Βιργίλιος κι ο Δάντης διάβασαν πριν  περάσουν την πύλη της Κόλασης: “Εσύ που μπαίνεις εδώ άφησε κάθε ελπίδα”.  Το εύρημα του Dreyer μπορούμε να το βρούμε αργότερα ως παραφρασμένη εκδοχή από τον Bram Stoker,  καθώς αποτελεί την έκφραση υποδοχής των ανίδεων καλεσμένων στο κολασμένο κάστρο του Dracula: “Welcome to my house! Enter freely. Go safely, and leave something of the happiness you bring.”

ΤΗΕ ΒΟΟΚ

Ο Allan, όταν πεθαίνει ο πατέρας της Leone, του νεαρού κοριτσιού που παλεύει να μην παραδοθεί στη δίψα της για αίμα, ανοίγει το πακέτο που του είχε εμπιστευτεί ο νεκρός άντρας βρίσκοντας ένα βιβλίο με τον τίτλο The strange history of Vampyres³ γραμμένο από τον συγγραφέα Paul Bonnat. Όπως εξηγήσαμε στην εισαγωγή, το βιβλίο αποτελεί άλλο ένα εύρημα του σκηνοθέτη που συνδέει την δίψα για μάθηση του ήρωα, με την δίψα για αίμα των βαμπίρ, καθώς και κάνει την ταινία ακόμη πιο ατμοσφαιρική δίνοντας μια λογοτεχνική διάσταση στην εικόνα που προέρχεται όντως από τις σελίδες ενός βιβλίου.

Στο βιβλίο αυτό, όπου ο Άλαν ψάχνει να βρει τη λύση ώστε να σώσει τον κύκλο των ανθρώπων που βασανίζονται γύρω του. δίνεται μια διαφορετική διάσταση του κακού. Το βαμπίρ τρέφεται ρουφώντας αίμα από την ζωντανή σάρκα των θυμάτων του που αργοπεθαίνουν τελώντας υπό τον μαγνητισμό της σκοτεινής δύναμης του. Η δύναμη αυτή όμως προέρχεται από τον Κύριο της Κόλασης, τον Εωσφόρο, κι όλα τα πλάσματα της νύχτας τον υπηρετούν τροφοδοτώντας τον με ψυχές που τον ισχυροποιούν και  γιγαντώνουν την εξουσία του. Αυτό το στοιχείο, η γοτθική λογοτεχνία το παραλείπει συνήθως, πολλώ μάλλον το ίδιο κάνει ο κινηματογράφος του συγκεκριμένου είδους. Ένα επίσης σπάνιο στοιχείο της κουλτούρας των βαμπίρ που αναφέρεται είναι ότι μπορούν να πάρουν την μορφή τους και να τραφούν μόνο τη νύχτα του μήνα που έχει Πανσέληνο, κάτι που συνηθίζεται να είναι το βασικότερο στοιχείο που καθορίζει τους λυκανθρώπους.

“When the moon shone with a light so intense it was well known that it indicated a special spiritual activity”

Carmilla

“Ghosts are helpers”

Όπως ο διάβολος έχει πάντα ανάγκη από ένα μικρό βοηθό για τα θελήματα του, έτσι ο Dracula χρησιμοποιεί τον Renfield  και το βαμπίρ του Dreyer έχει ως έμπιστο βοηθό έναν γιατρό που πιθανώς να οφείλει την φιγούρα του στον γιατρό Polidori, τον συγγραφέα της αδικημένης ιστορίας The Vampyre (1816),  λογοτεχνικό έργο που προηγήθηκε των πάντων κι ας ευχηθούμε να ήταν η ταινία ένας φόρος τιμής σε αυτόν που αυτοκτόνησε πίνοντας κυάνιο, νικημένος από την αδυναμία του να αποδείξει πως ο ίδιος, κι όχι ο ποιητής Lord Bayron, υπήρξε ο αληθινός δημιουργός της. O γιατρός έχει κι αυτός με την σειρά του έναν βοηθό του οποίου η σκιά πηγαινοέρχεται ασταμάτητα με δική της βούληση μπροστά στα κατάπληκτα μάτια του Allan Grey.

«Morning came and the sound of carriages broke upon his ear. Audrey grew almost frantic. The curiosity of the servants at last overcame their vigilance, the gradually stole away, leaving him in the custody of a helpless woman. He seized the opportunity, with one bound was out of the room, and in a moment found himself in the apartment where all where nearby assembled. Lord Ruthven was the first to perceive him: he immediately approached, and, taking his arm by force, harried him from the room, speechless with rage. When on the staircase, Lord Ruthven whispered in his ear: “Remember your oath, and know, if not my bride today, your sister is dishonored. Women are frail!”.»

The Vampyre

Έρωτας και θάνατος

Η γοτθική λογοτεχνία έχει δώσει τον σπόρο για να φυτρώσει  ο μακάβριος ρομαντισμός που συνδέει τον παράφορο έρωτα με τον θάνατο, οντότητες που στην αρχαία ελληνική μυθολογία είναι δεμένες με αδερφικό δεσμό. Φράσεις παρμένες από την Carmilla σφραγίζουν αυτή την διάσταση όπου ο έρωτας για να είναι αληθινός απαιτεί την απόλυτη παράδοση και θυσία, ώστε περνώντας στην άλλη μεριά αψηφώντας τον θάνατο να γίνει αιώνιος δένοντας τα πλάσματα που τον νιώθουν με άρρηκτους δεσμούς ανταλλαγής αίματος και όρκους αγάπης που κανείς δεν έχει δικαίωμα να αρνηθεί και να στερήσει από το ταίρι του.

“Dearest, your little heart is wounded; think me not cruel because I obey the irresistible law of my strength and weakness; if your dear heart is wounded, my wild heart bleeds with yours. In the rapture of my enormous humiliation I live in your warm life, and you shall die — die, sweetly die — into mine”.

“You are mine, you shall be mine, you and I are one for ever”.

“But to die as lovers may — to die together, so that they may live together”.

“I have been in love with no one, and never shall,” she whispered, “unless it should be with you”.

“How beautiful she looked in the moonlight!”

You will think me cruel, very selfish, but love is always selfish; the more ardent the more selfish. How jealous I

am you cannot know. You must come with me, loving me, to death; or else hate meand still come with me. And hating me through death and after. There is no such word as indifference in my apathetic nature”.

“Yes, very — a cruel love — strange love, that would have taken my life. Love will have its sacrifices. No sacrifice without blood”.

“The vampire is prone to be fascinated with an engrossing vehemence, resembling the passion of love, by particular persons. In pursuit of these it will exercise inexhaustible patience and stratagem, for access to a particular object may be obstructed in a hundred ways”.

THE END

Η τελευταία σκηνή που ολοκληρώνει αυτό το σκοτεινό δράμα με τον γκροτέσκο τρόπο που του αξίζει κρίθηκε και λογοκρίθηκε την εποχή εκείνη ως αποτρόπαια και τέθηκε ζήτημα αποκοπής της από το φινάλε της ταινίας που σε όλα τα επίπεδα παραμένει ακαθόριστο, καθώς στο αρχικό σενάριο η Leone συναντά την λύτρωση μέσω του θανάτου της, ενώ στην ταινία είναι αμφίβολο αυτό που τελικά συμβαίνει και χωρίς να το προδώσουμε σας αφήνουμε να το ανακαλύψετε ως άλλοι Allan Gray και να αποφανθείτε εσείς το τέλος που ταιριάζει στο όνειρο που θα βιώσετε παρακολουθώντας την.

Tips:

  1. Η σκιά του δρεπανιού που σκεπάζει την αγνή ανυποψίαστη Giséle ενώ κοιμάται είναι η σκιά του χεριού του Count Dracula που πλησιάζει τον Jonathan αναγγέλλοντας την υπόλοιπη σκιά του νεκρού πλάσματος που το ακολουθεί στην μετέπειτα κινηματογραφική μεταφορά του 1992 από τον Francis Ford Coppola.
  2. Στην σειρά True Detective το εύρημα των επιγραφών ενθρονίζεται με τα σχέδια στους τοίχους των εκκλησιών και τις αινιγματικές γραφές που προσπαθούν να ερμηνεύσουν οι ντετέκτιβ.
  3. Στο εξώφυλλο του υποτιθέμενου βιβλίου χαμηλά πριν η κάμερα ανέβει για να φανερώσει τον τίτλο αναφέρεται ως εκδοτικός ένας οίκος  με το όνομα Faust.
  4. Αυτή η προέκταση της καταγωγής των βαμπίρ δίνεται κι εξηγείται ενδελεχώς στην σειρά Penny Dreadful.
  5. Το 1878 έγραφε κριτικές θεάτρων στην εφημερίδα The Dublin Mail, που ο ιδιοκτήτης της ήταν ο συγγραφέας τρόμου Joseph Sheridan LeFanu.
  6. Οι ιστορίες που συμπεριλαμβάνονται στην συλλογή «A glass darkly» αντλούν το υπόβαθρο τους από τα εξής βιβλία:
  • “Carmilla”: Dracula’s Guest by Bram Stoker
  • “Green Tea”: Emanuel Swedenborg’s book Arcana Cœlestia (1749) is cited on the power of demons

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα., συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά