Ανθρωποδερμική Βιβλιοδεσία: η θρυλική πρακτική του Μεσαίωνα

by Γιώργος Σκαγιάκος

Ανθρωποδερμική Βιβλιοδεσία (Anthropodermic Bibliopegy) ή «Γκαρσόν, υπάρχει μια τρίχα στο βιβλίο μου»

«Έδωσαν ραντεβού στον Κόκκινο αχυρώνα. Η Μαρία του είχε ανακοινώσει ότι και πάλι ήταν έγκυος. Εκείνος, όμως δεν ήταν έτοιμος για παιδιά και παντρειές. Δεν γινόταν, αλλά θα έβρισκαν λύση. Τουλάχιστον, αυτό πίστευε ο William μέχρι τη στιγμή που η συζήτηση εντάθηκε και «ξέφυγε». Εκείνη τον απείλησε – και όχι άδικα – ότι θα έκανε γνωστό σε όλη την περιοχή του Suffolκ ότι την εκμεταλλεύτηκε και κατόπιν την παράτησε. Την πυροβόλησε μια φορά στο μάτι. Μα δεν έφτανε αυτό. Την έθαψε μέσα στον κόκκινο αχυρώνα και εξαφανίστηκε από την περιοχή. Έστειλε κάμποσα γράμματα στους γονείς της, γράφοντας τους ότι έφυγαν μαζί, για την καλή της υγεία και άλλα καθησυχαστικά. Μετά από μια σειρά ανατριχιαστικών αναφορών που θα έκαναν την πιο νοσηρή φαντασία να χλωμιάσει, το πτώμα της άτυχης Μaria Marten βρέθηκε και μετά από λίγο, ο William Corder συνελήφθη. Πέρασε από δίκη και καταδικάστηκε σε θάνατο δια απαγχονισμού. Τα πρακτικά της δίκης, δέθηκαν σε ένα τόμο που επενδύθηκε με το ίδιο του το δέρμα».

Red Barn Murder, Suffolk, England 1827

Αλλά ας ξεκινήσουμε από την αρχή.

Το ανθρώπινο δέρμα αποτελεί μεταξύ άλλων έναν εξωτερικό μηχανισμό άμυνας του οργανισμού μας, συγκεντρώνοντας ακριβώς για αυτό το σκοπό, μερικές πολύ ενδιαφέρουσες ιδιότητες. Είναι ελαστικό ενώ ταυτόχρονα είναι ανθεκτικό σε μηχανικές καταπονήσεις. Είναι αδιαπέραστο από μικροοργανισμούς και χημικές ουσίες. Με αυτά τα θεαματικά χαρακτηριστικά φαντάζει ιδανικό για να γίνει επένδυση σε ένα βιβλίο. Η ιδέα όμως δεν είναι πρωτότυπη.

Μακάβρια ή φρικιαστική, ενδιαφέρουσα ή δυσάρεστη, η πρακτική της βιβλιοδεσίας με επεξεργασμένο ανθρώπινο δέρμα δεν είναι μύθος, καθώς οι αναφορές σε τέτοιου είδους βιβλία έρχονται, από τον Μεσαίωνα ως τις ημέρες μας. Αρκετά «ιδιαίτερα» βιβλία λέγεται ότι επενδύονταν, με ανθρώπινο δέρμα για να τονίσουν ακόμη περισσότερο την ιδιαιτερότητα του συγγραφέα ή του περιεχόμενου τους χωρίς ωστόσο να υπάρχουν βιβλιογραφικές αναφορές. Μemento mori το έλεγαν και ήταν αρκετά «μοδάτο» εκείνη την εποχή.

Ωστόσο, θα ήθελα  να τονίσω ότι η λέξη αλλά και η έννοια της «επιστήμης» κατά την περίοδο του μεσαίωνα, ήταν ανύπαρκτη και πως οποιοσδήποτε προσπαθούσε με επιστημονικά μέσα –τουλάχιστον αυτά που διέθετε- να υποστηρίξει τις όποιες θεωρίες του (ιδιαίτερα εκείνες που πραγματεύονταν την Φύση και την Θέση), αποκτούσε ένα «ελευθέρας εισόδου» εισιτήριο στα τερρέν της Ιεράς Εξέτασης.

Aς μιλήσουμε όμως για λίγο πιο «τεχνικά». Το δέρμα κατά την επεξεργασία του (δέψη), μπορεί να συνεχίσει να έχει τις ιδιότητες που προανέφερα, ίσως μάλιστα εκείνη της αντοχής, να γίνεται ακόμα μεγαλύτερη. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μπορεί να αντέχει για πάντα. Χωρίς συντήρηση και υπό συνθήκες υγρασίας και κακομεταχείρισης καταλήγει ένα ακόμη «προϊόν» που θα φθαρεί και τελικά θα εξαφανιστεί στην άμμο του χρόνου.

Οι βιβλιογραφίες τέτοιου είδους, κατά την περίοδο του Μεσαίωνα, είναι σχεδόν ανύπαρκτες καθώς ήταν συνήθης πρακτική το ίδιο το βιβλίο να αναφέρει το υλικό από το οποίο έχει κατασκευαστεί. Άρα άνθρακες ο Θησαυρός. Θα πρέπει να στραφούμε σε πιο σύγχρονες μεθόδους ταυτοποίησης του υλικού που είναι ενδεδυμένο το «αντικείμενο του πόθου». Κάνοντας ένα μικρό διάλειμμα από την μεσαιωνική αναδρομή, είναι το σωστό σημείο να δούμε τι ακριβώς είναι η δέψη.

Το δέρμα, απ’ όπου και αν αυτό προέρχεται, στην αρχική του μορφή έχει κάποια σοβαρά μειονεκτήματα. Για παράδειγμα, είναι υγρό. Εκτεθειμένο σε υγρές ή θερμές συνθήκες ξεκινά να σαπίζει. Η τρίχα πέφτει και μυρίζει. Επίσης, αν απλώς στεγνώσει και ξεραθεί τότε αποκτά σκληρή και εύθραυστη υφή.

Χρησιμοποιώντας καπνό, κάποια υλικά από τους φλοιούς των δέντρων, ζωικά έλαια καθώς και άλατα, το δέρμα δεν σαπίζει και επιπλέον παραμένει εύκαμπτο, ελαστικό και εύχρηστο για βιβλιοδεσία, με την τάση να τανύζει (τεντώνεται) και να ξεχειλώνει ανάλογα με τις διαθέσεις του τεχνίτη. Αυτό όμως που κάνει το δέρμα ακαταμάχητο απέναντι σε οποιοδήποτε σύγχρονο τεχνητό προϊόν, είναι η «αναπνοή» του μέσα από τους πόρους του. Αυτό το καθιστά περισσότερο ανθεκτικό και ευεργετικό για το χαρτί που προστατεύει, αλλά από την άλλη δεν σημαίνει ότι δεν χρειάζεται συντήρηση. Θα αναρωτηθείτε κάπου εδώ, και με το δίκιο σας, «για ποιο πράγμα συζητάμε, αφού τα μεσαιωνικά ανθρωποδερμικά δεμένα βιβλία, είναι εξαφανισμένα και η παρουσία τους ανάγεται σε μυθικές αναφορές;»

Εντάξει λοιπόν! Δεν ξέρω αν σας απογοητεύω -προσωπικά χαίρομαι- αλλά με αναφορές μόνο δεν έχουμε τίποτε παραπάνω από ενδείξεις. Οι ενδείξεις αποτελούν κίνητρο για έρευνα αλλά σε καμιά περίπτωση δεν είναι αποδείξεις. Οι πιο αξιόπιστες αναφορές εμφανίζονται τον 17ο αιώνα, κορυφώνονται κατά τα έτη της Γαλλικής Επανάστασης και φθίνουν καθώς «έρχονται» ως τις μέρες μας.

1606, Gunpowder Plot
Η συνωμοσία της Πυρίτιδας έχει ξεσκεπαστεί. Ο Βασιλιάς Ιάκωβος Α, ο διάδοχος του Θρόνου και τα μέλη του Κοινοβουλίου όντες ασφαλείς, καταδικάζουν σε θάνατο στην κρεμάλα και κατόπιν σε διαμελισμό, τους Καθολικούς συνωμότες. O Guy Fawkes (το πρόσωπο που απεικονίζει η μάσκα του V for Vendetta) γίνεται θρύλος και η 5η του Νοέμβρη (Remember, remember the 5th of November) χαράσσεται στην ιστορία του Ηνωμένου Βασίλειου. Ανάμεσα τους βρίσκεται και ο επικεφαλής του Τάγματος των Ιησουϊτών, κληρικός Henry Garnett. O διαμελισμός θα ισχύσει για όλους τους καταδικασθέντες εκτός από εκείνον καθώς το δέρμα του θα κοσμήσει το:

«A True and Perfect Relation of the Whole Proceedings Against the Late Most Barbarous Traitors» (Μία Αληθής και Τελεία Σύνεξις σχετικής με την Όλην Διαδικασίαν Εναντίον των Κεκοιμημένων Βαρβάρων Προδοτών) που αποτελεί ουσιαστικά τα πρακτικά της δίκης των συνωμοτών της πυρίτιδας. Κάποιοι ωστόσο θεωρούν ότι στο εξώφυλλο , μπορεί να διακρίνει κανείς το πρόσωπο του Πατρός Η.Garnett να συσπάται ακόμη και σήμερα από την αγωνία του θανάτου. Creepy? Εσείς θα κρίνετε.

1632, The bynding of this booke is all that remains of my dear friende Jonas Wright, whowas flayed alive by the Wavuma on the Fourth Day of August, 1632. KingMbesa did give me the book, it being one of poore Jonas chiefe possessions, together with ample of his skin to bynd it. Requiescatin pace.

Μια προσπάθεια να το μεταφέρω στην καθομιλουμένη :

«Το «δέσιμο» που φέρει το βιβλίο τούτο, αποτελεί ότι απέμεινε από τον αγαπητό φίλο Jonas Wright, ο οποίος δάρθηκε ζωντανός από τους Wavuma, την τέταρτη ημέρα του Αυγούστου του 1632.Ο βασιλιάς Mtesa, όντως μου παρέδωσε το βιβλίο τούτο, καθώς ήταν ιδιοκτησία του καημένου του Jonas, μαζί με ένα κομμάτι από το δέρμα του για να «δεθεί». Ας αναπαυθεί εν ειρήνη.»

Αυτά υποστηρίζει o ανώνυμος φίλος του Jonas Wright με μια αχνή επιγραφή στην τελευταία σελίδα (794) του βιβλίου Practicarum Quaestionum Circa Leges Regias Hispaniae (Ερωτήσεις σχετικές με το Δίκαιο του Βασιλιά της Ισπανίας) που είναι γραμμένο από τον Dr.Ioannis (Juan) Gutierrez φυλάσσεται -ενίοτε εκτίθεται κιόλας- στα ράφια της Νομικής σχολής του Harvard (Harvard Law Library). Toν Φλεβάρη του 1946 , το πανεπιστήμιο του Harvard, το απέκτησε πληρώνοντας 42,50$ σε κάποιον έμπορο σπάνιων βιβλίων ενώ μια σφραγίδα με τα στοιχεία  «Clem G. Hearsey, New Orleans» κοσμεί την πρώτη σελίδα του.

«..ντελικάτο, σκληρό με φθαρμένες ακμές. Ένα υποκίτρινο χρώμα στα εξώφυλλα με καφέ και μαύρες κηλίδες όπως μια ώριμη μπανάνα.Το δέρμα δεν έχει ίχνη από τρίχες ή κάποια δερματοστιξία. Τίποτε δεν κραυγάζει ότι πρόκειται για ανθρωποδερμική βιβλιοδεσία σε ένα απαίδευτο μάτι»

1882, Η καταγοητευμένη από το έργο του, ανώνυμη Δούκισσα είχε ως τελευταία επιθυμία να δωρίσει στον Νικολά Καμίγ Φλαμαριόν (1842-1925), ένα μεγάλο κομμάτι από το δέρμα που κάλυπτε την πλάτη της. Δεν είχε σκοπό να πεθάνει μα η φυματίωση, είχε διαφορετική άποψη. Οι δύο αυτοί ποτέ δεν γνωρίστηκαν αλλά του ζήτησε μέσω αλληλογραφίας, να δεχτεί την προσφορά της και να επενδύσει το επόμενο βιβλίο του με το δέρμα της. Η πρώτη έκδοση του βιβλίου «Les Terres du Ciel» (1882) φέρει την παρακάτω επιγραφή:

Pious fulfillment of an anonymous wish/ Binding in human skin (woman) 1882. Εκτίθεται στο αστεροσκοπείο του Juvisy.

Διάλεξα τρία μόνο δείγμτα απο τα δεκάδες που αναφέρονται ως αντιπροσωπευτικά των λόγων που κάποιοι, κάποτε ίσως εφάρμοζαν αυτήν την πρακτική.

Όχι τίποτε άλλο, μα η ανθρωποδερμική βιβλιοδεσία ως ακραία πρακτική δεν θα μπορούσε ποτέ να αποτελέσει επικρατούσα τάση στο χώρο της βιβλιοδεσίας. Έτσι ,ακριβώς ακραία υπήρξε και ίσως υπάρχει ακόμα, κατά την αιτιολογία της. Αποτέλεσε ποινή για ειδεχθή εγκλήματα ή φόρος τιμής στο πρόσωπο και την προσφορά κάποιων ανθρώπων. Εξαιρέσεις υπάρχουν σε κάθε κανόνα οπότε και συναντάμε την δωρεά δέρματος προς συγγραφείς ως ένδειξη θαυμασμού και άλλες λιγότερο γνωστές περιπτώσεις.

Σε καμία δεν θα πρέπει να συγχέουμε την ανθρωποδερμική βιβλιοδεσία, με βιαιότητες που διαπράχθηκαν από άτομα φρενοβλαβή, που εκμεταλλευόμενα κάποια παράνομη εξουσία που τους δόθηκε ή υφάρπαξαν, επιδόθηκαν σε αγριότητες εις βάρος ανθρώπων που τελούσαν υπό καθεστώς εγκλεισμού. Αυτές επιλέγω συνειδητά να μην της παρουσιάσω. Για το τέλος –το κερασάκι – θα αφήσω την απάντηση που έλαβα από γενετιστή,που ασχολείται αποκλειστικά με ταυτοποιήσεις γενετικού κώδικα κυρίως ιατροδικαστικού χαρακτήρα, τηρώντας την επιθυμία του να μείνει ανώνυμος, τόσο εκείνος, όσο και το εργαστήριο που έχει ως έδρα:

“Η ταυτοποίηση ανθρωπίνου δερματικού ιστού, όταν αυτό έχει υποστεί κατεργασία ή ακόμη χειρότερα, επεξεργασία, όπως αυτό της δέψης, είναι αδύνατη, καθώς ο ιστός ουσιαστικά αλλοιώνεται. Προσοχή όμως! Το ίδιο ισχύει για όλους τους δερματικούς ιστούς απ’ όποιο είδος και αν προέρχονται

Όπως και ακόμη μια μαρτυρία που υπάρχει στο διαδίκτυο:

“..We have tested our book many times and results are inconclusive, so we cannot say for sure whether the skin of the binding is indeed human…”

Ηarvard Crimson

Πηγές:

Τanned Human Skin – Lawrence S. Thomson, 1946
Bookbinding with Human Skin – Graham, Rigby, 1965

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα., συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά