Γκαργκόιλς: Οι δαιμονικοί φύλακες των καθεδρικών

by Ηλίας Τσιάρας

Ένα ακόμα σαγηνευτικό ταξίδι στις σκοτεινές γωνιές της ιστορίας του Τρόμου ξανοίγεται μπροστά σας. Αυτή τη φορά, θα σας πάω σε κάτι φαινομενικά μικρό κι ασήμαντο, χωρίς πρωταγωνιστικό ρόλο, αλλά παρόλα αυτά, πανταχού παρόν, ιδίως στα πιο γοτθικά αναγνώσματα. Η έμπνευσή του προέκυψε από τη θλιβερή παρατήρησή μου ως πατέρα πως τα σύγχρονα παιδικά (όχι οι ταινίες), κατά κύριο λόγο υπολείπονται πάρα πολύ αυτών της χρυσής δεκαετίας του `80 και του `90. Μια εξ αυτών, ήταν και το πολύ ιδιαίτερο “The Gargoyles” -όσοι το θυμάστε, ελπίζω να καθίσατε φρόνιμα αυτές τις μέρες. Είμαστε μεγάλοι άνθρωποι πια!

Για πολλούς από εμάς, αυτή ήταν και η πρώτη επαφή με τα πέτρινα, φτερωτά και αρκούντως τρομακτικά ‘αγάλματα’, που κοσμούν πολυάριθμες εκκλησίες ανά τον κόσμο, με πρώτη και κύρια ποιαν άλλη, την Παναγία των Παρισίων. Πότε χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά τα γκαργκόιλς ως κομμάτι της αρχιτεκτονικής; Ποια η χρησιμότητά τους; Γιατί είναι τόσο τρομακτική η μορφή τους; Συνεχίστε την ανάγνωση και θα μάθετε.

Χρηστική Τέχνη

Τα γκαργκόιλς δεν είναι τίποτα άλλο παρά περίτεχνα λούκια. Ναι, το ομολογώ πως μάλλον δεν περιμένατε μια τέτοια ωμή διατύπωση σε κάτι τόσο όμορφο, γοητευτικό, τόσο άμεσα συνυφασμένο με ομιχλώδεις νύχτες και ερειπωμένους ναούς ή επαύλεις, αλλά είναι η αδιάψευστη πραγματικότητα. Η πρακτική τους αξία είναι πως μεταβιβάζουν το νερό της βροχής μακριά από τους τοίχους του κτίσματος στο οποίο είναι σκαλισμένα –κατά κύριο λόγο στην οροφή ή και στα αετώματα, μπαλκόνια κτλ– ώστε να καθυστερήσει όσο το δυνατόν περισσότερο η διάβρωση.

Πρόκειται για μια πανάρχαια αρχιτεκτονική πρακτική, αφού τόσο οι αρχαίοι Αιγύπτιοι αλλά και οι πρόγονοί μας χρησιμοποιούσαν παρόμοια χρηστικά γλυπτά για αυτόν ακριβώς τον σκοπό. Τα συγκεκριμένα βέβαια, δεν είχαν αυτή τη γκροτέσκα, δαιμονική μορφή που μας έρχεται στον νου όταν ακούμε τη λέξη γκαργκόιλ, αλλά συνήθως αναπαριστούσαν ζώα. Αξίζει να σημειωθεί πως ο ναός του Διά στην Ολυμπία είχε συνολικά 102 τέτοιες υδρορροές σε μορφή λεοντοκεφαλών, εκ των οποίων σώζονται σήμερα οι 39.

Ένα coffee table βιβλίο από τον Stephen King με φωτογραφίες του f-stop Fitzgerald

Ετοιμολογία και προέλευση

Η λέξη γκαργκόιλ (gargoyle) προέρχεται από τη γαλλική gargouille που σημαίνει ‘λαιμός’, με τη ρίζα gar- να σημαίνει ‘καταπίνω’, και ηχομιμητικά να παίρνει την έννοια του ήχου που ακούγεται όταν καταπίνουμε ή του νερού που κυλάει, του γάργαρου κτλ. Υπάρχει κι ένας σχετικός γαλλικός θρύλος του 6ου αιώνα μ.Χ. με πρωταγωνιστή τον δράκο ‘La Gargouille’ (κλασικός ευρωπαϊκός δράκος, με μακρύ, λεπτό λαιμό από τον οποίο πετούσε φλόγες, και φυσικά φτερά). Το συγκεκριμένο τέρας τρομοκρατούσε τους αγρούς γύρω από την πόλη Rouen, μέχρι που ο St. Romanus κατάφερε να τον υποτάξει εις το όνομα του Σταυρού. Όταν ο άγιος επέστρεψε στην πόλη, οι κάτοικοι έκαψαν τον δράκο αλλά το κεφάλι του και ο λαιμός του δεν έγιναν στάχτη, καθώς ήταν πυρίμαχα (αφού έφτυνε φωτιά, ντε!). Τότε, ο St. Romanus (ο οποίος αργότερα έγινε και επίσκοπος της πόλης) κρέμασε τα απομεινάρια του δράκου από τον τοίχο της εκκλησίας της Reoun ως υπενθύμιση του τι μπορεί να κατορθώσει η πίστη, αλλά και για να κρατά μακριά τα κακά πνεύματα.

Ο συγκεκριμένος θρύλος μάλιστα θεωρείται ως η προέλευση του δικαιώματος που κατείχαν οι επίσκοποι της Γαλλίας μέχρι και το 1790 να μπορούν μια φορά τον χρόνο να δώσουν χάρη σε κάποιον εγκληματία που είχε καταδικαστεί σε θάνατο εφόσον αυτός κουβαλούσε τα ιερά κειμήλια του αγίου στην ετήσια πομπή προς τιμήν του. Πέραν όμως της φύλαξης της εκκλησίας από το Κακό, τα gargoyle φαίνεται να εξυπηρετούσαν κι έναν άλλον, πιο πονηρό σκοπό. Ορισμένοι μελετητές συνδέουν την προσθήκη των γκροτέσκων αγαλμάτων με την παγανιστική πρακτική των Κελτών να κρεμούν κεφάλια ζώων στις πόρτες των σπιτιών τους για καλή τύχη. Οι χριστιανοί ιερείς πίστευαν πως κάνοντας κάτι παρόμοιο, θα προσέλκυαν ακόμα περισσότερους παγανιστές στον δρόμο του Θεού.

Από τον Μεσαίωνα στο σήμερα

Η Styrga, γνωστή κι ως το ‘γκαργκόιλ που φτύνει’.

Παρόλο που κανείς δε γνωρίζει με σιγουριά πότε χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά η κλασική δαιμονική μορφή του γκαργκόιλ ως υδρορροή κτηρίων, οι μελετητές θεωρούν πως αυτά που κοσμούν τον καθεδρικό της Laon στη Γαλλία (χτισμένος στης αρχές του 12ου αιώνα, όταν και ‘γεννήθηκε’ ο γοτθικός ρυθμός) είναι τα αρχαιότερα που σώζονται.

Από τότε μέχρι και τα τέλη του 18ου αιώνα, οι περισσότεροι καθεδρικοί στην Κεντρική Ευρώπη (με κέντρο τη Γαλλία) και την Αγγλία, αλλά και πολλά δημόσια κτήρια και κάστρα, έχουν σκαλιστά γκαργκόιλς ως υδρορροές, ιδίως σε εμφανή σημεία. Μην ξεχνάτε πως πρόκειται για αγάλματα, επομένως ανεβάζουν κατά πολύ το κόστος κατασκευής ενός οικοδομήματος.

Πολλοί υπερήρωες προτιμούν τα γκαργκόιλς για συντροφιά τις νύχτες.
Σκίτσο του Jack Jerbert

Αξίζει να σημειωθεί πως τα πιο διάσημα γκαργκόιλς, αυτά της Παναγίας των Παρισίων, δεν ήταν κομμάτι του αρχικού διακόσμου, αλλά αποτελούν έργο του Eugéne Viollet-le-Duc, και της εκτενούς αποκατάστασης που αυτός διηύθυνε κατά την εικοσαετία 1844-1864.  Μάλιστα, το πλέον φωτογραφημένο από αυτά, η διάσημη Styrga, δεν είναι στην πραγματικότητα γκαργκόιλ αλλά γκροτέσκ (grotesque), δηλαδή δεν έχει καμία απολύτως πρακτική χρήση, είναι απλώς ένα διακοσμητικό άγαλμα. Στις μέρες μας, η ενσωμάτωση τέτοιων στοιχείων σε ναούς και λοιπά κτίσματα καλά κρατεί, κυρίως στις ΗΠΑ, με όχι και τόσο καλαίσθητα πάντα αποτελέσματα. Υπάρχουν υδρορροές που αναπαριστούν αγίους, ευεργέτες, αθλητές, ακόμα και ο ίδιος ο Darth Vader (αν και δεν τυπικά δεν είναι γκαργκόιλ, καθώς η χρησιμότητά του περιορίζεται στο να σκεδάζει τις σταγόνες της βροχής μακριά από τους τοίχους του Εθνικού Καθεδρικού της Ουάσινγκτον).

Κάπου εδώ λέω να σας αφήσω. Την επόμενη φορά που θα ταξιδεύετε στην Ευρώπη ή την Αμερική, μην ξεχνάτε να έχετε το βλέμμα σας ψηλά. Θα δείτε πολλά χαμογελαστά –και μη– πρόσωπα δαιμόνων να σας κοιτάνε με τα πέτρινα μάτια τους, ακοίμητοι φρουροί φυλακισμένοι σε αιώνια ακινησία. Μη φοβηθείτε, όμως. Δε θέλουν το κακό σας. Το πολύ πολύ, αν είστε απρόσεκτοι, να σας κάνουν λούτσα.

Πηγές

Benton, J. R. (1997). Holy Terrors: Gargoyles on Medieval Buildings. NY, USA: Abbeville Publishing Group.
en.wikipedia.org
en.wikipedia.org
theconversation.com
thevintagenews.com

Cover art taken from wallpaperflare.com.

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά