Γοργόνες: Αστείρευτη φαντασία στην απεραντοσύνη της θάλασσας

by Μαρία Κοσμανίδου
Art by Diane Ozdamar

Τις αποκάλεσαν αποτρόπαιες και τρομακτικές στην αρχαιότητα, τις χρησιμοποίησαν σαν διακοσμητικές μορφές στον μεσαίωνα και καταλήξαμε στο σήμερα να τις θεωρούμε σαγηνευτικές γυναίκες, παρόλο που η επιστήμη έχει αντίθετη γνώμη και το έχει αποδείξει. Άλλοτε πανέμορφες, καλοκάγαθες θεότητες και άλλοτε αποκρουστικοί δαίμονες που προσπαθούν να κάνουν κακό στους φτωχούς, ανυπεράσπιστους θνητούς. Τις ονόμασαν γοργόνες. Ανάλογα με τα κέφια τους και την αστείρευτη φαντασία τους. Όταν η τρικυμία απειλεί να στείλει το καράβι στον χαώδη βυθό, όταν τα κύματα σηκώνονται θεόρατα, σαν υδάτινα βουνά, στην απεραντοσύνη της θάλασσας, ποιος φταίει; Όταν τα νερά γαληνέψουν και ο ήλιος βγει λαμπερός και στεγνώσει το κατάστρωμα, κάποιος έχει φροντίσει γι’ αυτό.

Όπως τόσοι και τόσοι μύθοι ανά τον κόσμο, δε θα μπορούσε να γίνει αλλιώς και στην περίπτωση της γοργόνας. Η δημιουργία της ξεκινά από την Αρχαία Ελλάδα (τι πρωτότυπο!). Μιλώ, φυσικά, για τον πολιτισμό της Δύσης. Ένα πλάσμα το οποίο αλλάζει μορφή αναλόγως με την εποχή. Έτσι, την έχουμε δει ως ανθρωπόμορφο τέρας, τότε που οι φόβοι των ανθρώπων γιγαντώνονταν από την άγνοια για τα στοιχεία της φύσης. Έπειτα από την επιρροή από τα χριστιανικά ιδεώδη, παίρνει την τελική της μορφή και μοιάζει πιο πολύ με άνθρωπο.

Πρώτος Θεός και δαίμονας ήταν ο Πόντος, γιος της Γαίας και των πρωταρχικών στοιχείων του παντός. Αυτός γέννησε τον Νηρέα, κύρια θεότητα του υγρού στοιχείου. Το όνομά του συγγενεύει με τις ρίζες των λέξεων “νάω”, “νάμα”, “νηρός” και “νερό” στη γλώσσα του σήμερα. Οι αρχαίοι τον φαντάστηκαν σαν γέροντα, λόγω των ρυτίδων που σχηματίζονται στην επιφάνεια της θάλασσας και του λευκού των αφρών των κυμάτων. Κόρες του Νηρέα και της γυναίκας του Ωκεανίδας Δωρίδας (πενήντα, παρακαλώ) ήταν οι Νηρηίδες Δεξαμενή, Καλλιάνειρα, Γαλάτεια, Ντιμερτής, Αψευδής, Θάλεια, Γλαύκη κτλ. Γυναίκες μεγάλης ομορφιάς, προσωποποίηση των κυμάτων, αυτές σήκωναν τις τρικυμίες και τις σταματούσαν. Τις φαντάζονταν καθισμένες στα βράχια να χτενίζουν τα μακριά μαλλιά τους (!). Το τραγούδι τους ήταν τόσο σαγηνευτικό και όμορφο, γι’ αυτό η έλξη τους ήταν ακαταμάχητη.

Δεινώ, Ενυώ, Πεμφρηδώ (Stygian Witches (aka Hags) by Brian LeBlanc)

Σε παράφραση των Νηρηίδων, οι νεράιδες, αδελφές τους που βγήκαν στη στεριά και είχαν τα ίδια γνωρίσματα: ομορφιά και σαγήνη μέχρι παραλογισμού. Υπάρχουν, βέβαια, και άλλοι μύθοι για την προέλευση των γοργόνων. Κόρες της Θόωσσας, νύμφης των καταιγίδων. Πλειάδες ή Ατλαντίδες, οι δεκαπέντε κόρες του Άτλαντα και της Πλειόνης. Φόρκιδες, κόρες του Φόρκου και της αδελφής του Κητούς, επίσης αδέλφια του Νηρέα. Φόρκιδες ήταν οι τρεις γραίες, Δεινώ, Ενυώ, Πεμφρηδώ. Διέθεταν όλες τους ένα μάτι και ένα δόντι. Φόρκιδες ήταν και οι τρεις γοργόνες Σθενώ, Ευρυάλη και Μέδουσα (ίσως ο πατέρας τους ήταν ο Γόργωνος, γιος του Τυφώνα και της Έχιδνας). Δεν είναι δύσκολο να καταλάβουμε πως οι δυο όψεις της θάλασσας προσέδωσαν τα χαρακτηριστικά σε αυτά τα φανταστικά πλάσματα, όπως επίσης γνώριζαν πολύ καλά πως η αιμομιξία είναι η αιτία για τερατογενέσεις.

Σθενώ, Ευρυάλη, Μέδουσα (Sirenes by Deniz Kizlari)

Ο μύθος της γοργόνας προήλθε από τη συγχώνευση των αρχαίων μύθων περί γοργόνων, Σειρήνων και Σκύλας.

Νικόλαος Πολίτης στη μελέτη του Ο περί των γοργόνων μύθος παρά το ελληνικού λαού. Παρνασσός τ.Β 1978.

Επικρατέστερη θεωρία για την επινόηση των γοργόνων είναι πως ήταν οι τρεις πανέμορφες Φόρκιδες. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στη Μέδουσα, που το όνομά της έφτασε ακόμα και στις μέρες μας. Έχουν γραφτεί τόσα, έχει γίνει αντικείμενο μελέτης εκατοντάδων διανοούμενων, η ιστορία της έχει διαβαστεί από κάθε πιθανή πλευρά και τα συμπεράσματα με τη σημασία τους εξήγησαν πολύπλευρες συμπεριφορές και νοοτροπίες.

Ο Ρωμαίος ποιητής Οβίδιος περιέγραψε τη μεταμόρφωση της Μέδουσας στο έργο του Μεταμορφώσεις, τον 1ο αι. μ.Χ. Σύμφωνα με αυτό, η Μέδουσα ήταν μια πολύ όμορφη κόρη και η μόνη θνητή ανάμεσα σε τρεις αδελφές, γνωστές ως Γοργόνες. Η ομορφιά της δελέασε τον Ποσειδώνα, ο οποίος τη βίασε μέσα στον ιερό ναό της Αθηνάς. Η Αθηνά, έξαλλη από τη βεβήλωση του ναού της, μεταμόρφωσε τη Μέδουσα σε τέρας, με την τρομερή ικανότητα να πετρώνει όποιον την κοιτά κατά πρόσωπο. Βλέπουμε, λοιπόν, πως εδώ το σημαντικό δεν ήταν ο βιασμός της Μέδουσας, μα η δήθεν βεβήλωση του ναού. Η Θεά τιμώρησε την ομορφιά και την έλξη που προκαλεί στους άντρες. Η σαγήνη, κατά έναν περίεργο τρόπο, ήταν κάτι απειλητικό. Στους περισσότερους μύθους αυτό είναι το συμπέρασμα, με πρώτο και πιο γνωστό αυτόν του Οδυσσέα. Σώθηκε, σε αντίθεση με τους συντρόφους του, γιατί έκλεισε τα αυτιά του στο σαγηνευτικό κάλεσμα των Σειρήνων. Προφανώς οι άνθρωποι άρχισαν από νωρίς να καταλαβαίνουν τη δύναμη των συναισθημάτων και ειδικά του πόθου.

Η Μέδουσα (Medusa). Μια ελαιογραφία του Ιταλού ζωγράφου Caravaggio, που δημιουργήθηκε το 1597 και σήμερα βρίσκεται στην πινακοθήκη του Uffizi στη Φλωρεντία.

Μια δυνατή και όμορφη γυναίκα, μέσα στο πλαίσιο μιας πατριαρχικής κοινωνίας, δαιμονοποιείται και σκοτώνεται. Ό,τι συμβαίνει και σήμερα δηλαδή. Ο φόβος για το γυναικείο σώμα, για τη γυναικεία επιθυμία, γεννάει σεξιστικές προκαταλήψεις. Η Μέδουσα έγινε συνώνυμο της φρίκης, μέσα από το ανδρικό βλέμμα. Η φίμωση των γυναικών, εδώ και χιλιάδες χρόνια, συμβαίνει όταν απειλείται η ανδρική εξουσία. Ευτυχώς όμως, ακούγονται και φωνές που προσπαθούν να αναιρέσουν αυτή την πατριαρχική πλαισίωση. Ο Persy Bysshe Shelley (19ος αι), μετά την τρομερή εντύπωση που του έκανε η ελαιογραφία του Caravaggio, έγραψε ένα ποίημα ως φόρο τιμής στη Μέδουσα. Με λίγα λόγια, γράφει πως αν αφήσουμε στην άκρη τον φόβο, θα δούμε τη χάρη και την ακτινοβολία της, θα ξαναγίνει ανθρώπινη.

Η Helene Cinous, θεωρητικός, στο μανιφέστο της The laugh of the Medusa (το γέλιο της Μέδουσας), κριτικό, φεμινιστικό δοκίμιο, ισχυρίζεται πως ο άνθρωπος δημιούργησε τον τερατώδη μύθο της Μέδουσας, λόγω του φόβου του για τη γυναικεία επιθυμία.

Έχει η θάλασσα και Σειρήνας, που ’ναι γυναικόψαρα
που τρώγουν τα καράβια, μαζί με τους ανθρώπους.

Επιφάνειος Δημητριάδης (λόγιος του 19ου αι.)
Arthur Rackham Rhinemaidens, από το The Rhinegold & The Valkyrie (1910).

Η αστείρευτη φαντασία του ανθρώπου δεν είναι γνώρισμα μόνο των αρχαίων Ελλήνων. Σε όλο τον κόσμο θα συναντήσουμε τον μύθο της γυναίκας-Γης ως σύμβολο γονιμότητας και ευφορίας. Η γυναίκα όμως κυριαρχεί και στο υγρό στοιχείο, γι’ αυτό και τη συναντούμε ως γυναίκα-θάλασσα, σύμβολο της αρχής της ζωής.

Αυτή τη ζωή που μεταλλάσσεται με το πέρασμα των χρόνων και που είναι υποχρεωμένη να προστατέψει. Αν ανατρέξουμε στην παγκόσμια ιστορία, θα τη βρούμε με άπειρα ονόματα, μορφές, ιδιότητες. Θα τη δούμε να σκαλίζεται σε πέτρα ή ξύλο, να κεντιέται ή να υφαίνεται, να ζωγραφίζεται σε τοιχογραφίες ή πίνακες, να σχηματίζεται από βοτσαλωτές ψηφίδες, να απεικονίζεται σε κεραμικά και νομίζω, το πιο περίεργο, μα συνάμα αισθησιακό είναι να κοσμεί τα ανδρικά μπράτσα με την τεχνική της δερματοστιξίας (tattoo). Έχει γίνει πηγή έμπνευσης για λογοτέχνες, ποιητές, κινηματογραφιστές (Πειρατές της Καραϊβικής), μουσικούς (Felix Mentelssohn, Richard Wagner).

Γδύσου, θα σου δώσω για φόρεμα το πούσι. Θα πιω άλλο ένα για χάρη της γοργόνας που έχω στο μπράτσο μου. Που σαλπάρει στη θάλασσα κάθε νύχτα και με κερατώνει με τον Ποσειδώνα. Γυρίζει το πρωί που κοιμάμαι, γεμάτη φύκια και τσουκνίδες της θάλασσας. Όταν πιάνουμε στεριά για καιρό, μαραζώνει και χάνει τα χρώματά της.

Νίκος Καββαδίας. Απόσπασμα από τη Βάρδια, το μοναδικό πεζό έργο του.

Στη σημερινή εποχή δε θα μπορούσε να μην μπει κάτω από το μικροσκόπιο των επιστημόνων. Μετά τις τόσες αναφορές για θεάσεις ανά την υφήλιο (κυρίως από άντρες ναυτικούς), έπρεπε να γίνει έρευνα. Ο επιστημονικός έλεγχος, μαζί με μια βιολογική εκτίμηση για την υποτιθέμενη εξελικτική πορεία της γοργόνας, που δημοσιεύτηκε στον επιστημονικό ιστότοπο DeepSea News από τη Steingass Sheanna, αναφέρει πέντε λόγους για τους οποίους δε θα μπορούσαν να υπάρχουν:

Animal Planet. “Το σώμα βρέθηκε“. Ένα ντοκιμαντέρ με αποδείξεις για την ύπαρξη γοργονών!

1) Εξελικτική αναντιστοιχία
2) Έλλειψη φυσικών στοιχείων
3) Αναπαραγωγικές προκλήσεις
4) Πεπτικές διαφορές μεταξύ θηλαστικών και ψαριών
5) Θερμορύθμιση (προσαρμογές για τη ρύθμιση της θερμοκρασίας του σώματος).

Δεν λείπουν όμως και κάποιες αληθοφανείς δηλώσεις έγκυρων φωνών, όπως του Θωμά Π. Μαστακούρη που στο βιβλίο του Κρυπτοζωολογία των εκδόσεων  ΕΣΟΠΤΡΟΝ, δίπλα από τη φωτογραφία μιας μουμιοποιημένης γοργόνας, γράφει στο επεξηγηματικό κείμενο: 

«Η Γοργόνα του Bloomsbury, όπως επικράτησε να λέγεται, ανακαλύφθηκε στις αρχές του 20ου αιώνα από έναν Άγγλο ψαρά. Φυλάσσεται κάτω από ειδικά μέτρα ασφαλείας στην οικία του συλλέκτη Richard Egan. Ανάμεσα στους ειδικούς που εξέτασαν το μουμιοποιημένο σώμα της ήταν και ο David Heppel, διευθυντής του Βασιλικού Μουσείου του Λονδίνου, ο οποίος δήλωσε ότι δεν μπόρεσε να εντοπίσει καμία απάτη…»

Σωτηρία Χατζή.
Αυτό το πανέμορφο σχέδιο γοργόνας δημιουργήθηκε ειδικά γι’ αυτό το άρθρο από τη μικρή μου φίλη, φοιτήτρια Αρχιτεκτονικής.

Σε όλο τον κόσμο, αυτές οι αιθέριες υπάρξεις της φαντασίας έχουν συνδεθεί με διάφορες παραδόσεις και διαφορετικά πολιτισμικά πλαίσια. Δε θα τις αναφέρω όλες, γιατί είναι πρακτικά αδύνατο. Θα ρίξουμε όμως μια ματιά σε κάποιες:

Ala Muki
Στη Χαβανέζικη μυθολογία η Ala Muki είναι Θεά, μείξη γυναίκας-δράκου, κόρη της Mo-o-inanea, της ισχυρότερης Θεάς των νησιών της Χαβάης.

Melusine
Στη Γαλλική μυθολογία η Melusine είναι Θεά της θάλασσας. Ένα πλάσμα με ουρά ψαριού ή ερπετού, που ορισμένες φορές απεικονίζεται με δυο ουρές.

Atargatis
Η Ασσύρια Θεά των θαλασσών, της γονιμότητας και της ζωής. Μητέρα της Ασσύριας βασίλισσας Σεμίραμις. Ο μύθος της είναι από τις πρώτες γνωστές ιστορίες για γοργόνες που εμφανίστηκαν στον κόσμο, περίπου το 1000 π.Χ.

Ondine ή Undine
Νύμφη της θάλασσας των γερμανικών φυλών. Ο θρύλος της έγινε πολύ δημοφιλής στη βόρεια Ευρώπη και είναι η αιτία να θεωρείται πως όποια νύμφη-γοργόνα γεννούσε θνητό παιδί, έχανε αυτομάτως την αθανασία της.

Lemanja
Βραζιλιάνα Θεά με αφρικανικές ρίζες. Παντρεύτηκε τον αδελφό της, Θεό Aganju και βιάστηκε αργότερα από τον γιο της Orungan. Η λατρεία της, αργότερα, συνδέθηκε και με την πρακτική βουντού.

Sedna/Teleelayuk
Θεά των Εσκιμώων, βασικός συντελεστής της πολυθεϊστικής λατρείας των Ινουίτ. Θεά των θαλασσών και της στεριάς.

Lorelei
Ο βράχος Lorelei βρίσκεται στις όχθες του Ρήνου, από όπου έπεσε μια πανέμορφη κόρη και έγινε Σειρήνα. Η συνεχής ηχώ που παράγεται από τα νερά πίστευαν για αιώνες πως προέρχεται από τους λυγμούς της αιθέριας Lorelei.

Yawk-Yawk
Τα πνεύματα της θάλασσας στη μυθολογία των Αβορίγινων της Αυστραλίας. Έμοιαζαν με τους ανθρώπους-δράκους των Χαβανέζων, μα συνήθως είχαν τη μορφή γοργόνων. Έβγαιναν στη στεριά τα βράδια και ήταν υπεύθυνες για τη γονιμοποίηση των ανθρώπων.

Ningyo
Μια γοργόνα Ningyo είναι περισσότερο κάτι σαν ”ανθρωπόψαρο”. Έχει κεφάλι γυναικείο, μα το υπόλοιπο σώμα της είναι σαν ψάρι. Λέγεται πως είχε ένα ζευγάρι χρυσά κέρατα, κόκκινη κοιλιά, ουρά σαν κυπρίνος και τρία μάτια, ένα σε κάθε πλευρά του κορμιού της. Στην ιαπωνική λαογραφία τις κατατάσσουν πολλές φορές στις Yokai, μια τάξη υπερφυσικών τεράτων, πνευμάτων και δαιμόνων.

Lemanja
Ningyo no zu: Ένας ιπτάμενος γοργόνας, με ημερομηνία 5ο μήνα του Bunka 2 (1805).
Yawk-Yawk

Ο μύθος της θεάς-γυναίκας -γοργόνας που δεν την αγγίζει ο χρόνος έχει ωραιοποιηθεί, σε σημείο που να μην αναγνωρίζεται πλέον το σημείο προέλευσής της. Ένα είναι όμως το σίγουρο: όσα χρόνια κι αν περάσουν, όσο κι αν αλλάξει η κοινωνία και ο πολιτισμός, η γυναίκα θα είναι πάντα το συνώνυμο της γέννησης, της ζωής και της προστασίας.

Πηγές

books.google.gr
amnh.org
mermaidsofearth.com
deepseanews.com
politistpedytatt.files.wordpress.com

Επιμέλεια κειμένου: Σοφία Νέστορα, Γλωσσολόγος & Επιμελήτρια κειμένων

Cover art taken from wallup.net.

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά