Θανατηφόρες παγίδες της Βικτωριανής Εποχής (Μέρος Β’): Σπίτι μου, σπιτάκι μου

by Σοφία Μπαρμπαγιάννη

Στο πρώτο μέρος του αφιερώματος στους θανάσιμους κινδύνους που έκρυβε η καθημερινότητα στη Βικτωριανή εποχή, γνωρίσαμε τις ιδιόμορφες και ριψοκίνδυνες τάσεις που ακολουθούσαν οι γυναίκες στο ντύσιμο και τη περιποίηση τους προκειμένου να αρέσουν, κατά τα πρότυπα της εποχής. Σ’ αυτό το δεύτερο μέρος θ’ αναφερθούμε σε κινδύνους που ελλοχεύουν στο μέσο σύγχρονο σπιτικό της εποχής και πως αυτοί γίνονται αιτία πρόκλησης ατυχημάτων και θανάτων για τους ανυποψίαστους ενοίκους του.

“Dress to kill”
via. flickr.com

Ο Πράσινος Θάνατος

Οι άνθρωποι της Βικτωριανής Εποχής αγαπούν το πράσινο χρώμα. Κι όχι οποιοδήποτε πράσινο, αλλά μια συγκεκριμένη βαθιά και ζωηρή πράσινη απόχρωση. Η αντίστοιχη χρωστική ονομάζεται Scheele’s Green από τον Σουηδό φαρμακοποιό και χημικό που την παρασκευάζει το 1775. Το 1814 δύο χημικοί ανακαλύπτουν μια βελτιωμένη εκδοχή αυτής της χρωστικής, γνωστή ως Paris Green. Το πρόβλημα είναι πως και οι δύο αυτές χημικές ενώσεις αποτελούνται από Αρσενικό και παρότι η τοξικότητα τους είναι γνωστή και αναμενόμενη, κανείς δε φαίνεται να το προσέχει αυτό… Για έναν ολόκληρο αιώνα, οι Ευρωπαίοι και ειδικά οι Βρετανοί παραβλέπουν παντελώς το κίνδυνο στον οποίο εκτίθενται καθημερινά. Στο προηγούμενο άρθρο είδαμε πως το σμαραγδί είναι αγαπημένη απόχρωση στα γυναικεία βικτωριανά φορέματα, αλλά αυτό δεν είναι τίποτα.

Frederick Sandys _ Mary Magdalene (φαίνεται πως κι αυτή αρρώστησε από τη ταπετσαρία της…), circa 1859
via. flickr.com

Αν θα διαλέγαμε ένα αξεσουάρ που χαρακτηρίζει κάθε καθωσπρέπει Βικτωριανό σπίτι, είναι οι ταπετσαρίες. Σε αντίθεση με το Κλασικισμό και το Regency, που προηγήθηκαν, όπου οι τοίχοι συνήθως είχαν ουδέτερα χρώματα και απλά μοτίβα, οι ταπετσαρίες τώρα μπαίνουν σε κάθε σπίτι  -χάρη στην αυτοματοποιημένη, μαζική παραγωγή τους- και διαθέτουν πλούσια μοτίβα και έντονα χρώματα. Μαντεύετε φυσικά ποιο ήταν το πιο αγαπημένο από αυτά. Είμαστε στην εποχή που το ηλεκτρικό μπαίνει στα σπίτια που σημαίνει πως για πρώτη φορά οι άνθρωποι μπορούν να φωτίζουν καλά το εσωτερικό κάποιων δωματίων μετά τη δύση του ήλιου… οπότε και βέβαια, υπό το φως το ηλεκτρικό, θέλουν να αναδείξουν την υπέροχη πράσινη ταπετσαρία τους! Κι αν δεν μοιάζει αρκετά ανατριχιαστικό το να επενδύεις τους τοίχους του σπιτιού σου με ταπετσαρίες γεμάτες θανατηφόρο δηλητήριο (συν υφάσματα καναπέδων, βαμμένα ξύλινα έπιπλα και παιδικά παιχνίδια), αναλογιστείτε πως οι κατασκευές των σπιτιών σε συνδυασμό με την υγρασία, την ελλιπή καθαριότητα και  το κακό αερισμό, ευνοούν την ανάπτυξη μούχλας ανάμεσα στο τοίχο και τη ταπετσαρία, η οποία διασπείρεται σε όλο το δωμάτιο μαζί με σωματίδια της θανάσιμης χρωστικής.

Τα παιδιά είναι πιο ευπαθή στο δηλητήριο και σύντομα αρχίζουν να καταγράφονται θάνατοι που μοιάζουν να παίρνουν μορφή επιδημίας (πχ. να αρρωσταίνουν και να πεθαίνουν τα παιδιά μια οικογένειας το ένα μετά το άλλο). Η ασθένεια εξελίσσεται μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα κι ο θάνατος έρχεται πιο πολύ σαν ανακούφιση μετά από ένα  αγωνιώδες και επίπονο μαρτύριο. Οι περισσότεροι γιατροί αποδίδουν τους θανάτους αυτούς σε Χολέρα ή Διφθερίτιδα καθώς κάποια απ’ τα συμπτώματα της οξείας δηλητηρίασης με αρσενικό, μοιάζουν με αυτές τις αρρώστιες, που είναι άλλωστε κοινές της εποχής. Κατά τα μέσα του 19ου αιώνα όμως κάποιοι γιατροί αρχίζουν να συσχετίζουν τους θανάτους αυτούς με το αρσενικό που περιέχεται στις πράσινες χρωστικές. Οι φωνές τους όμως δεν εισακούγονται από τους συναδέλφους τους και τις αρχές. Οι κατασκευαστές ταπετσαριών προσπαθούν να καθησυχάσουν τον κόσμο με κάθε τρόπο, κάποιοι προτίθενται μέχρι και να φάνε τις ταπετσαρίες τους για να αποδείξουν πόσο ασφαλείς είναι. Ο William Morris είναι γνωστός για το ρόλο του στο Κίνημα Arts and Crafts και την επιρροή του στην αλλαγή της αντίληψης μας για τη Τέχνη και τη χρηστικότητά της. Είναι χαρακτηριστικά τα μοτίβα φυτών που σχεδιάζει πολλά από τα οποία διακοσμούν ταπετσαρίες, ταπετσαρίες βαμμένες με αρσενικούχο πράσινο και για τις οποίες διακηρύσσει δημόσια ότι είναι ασφαλείς. Λιγότερο γνωστό όμως είναι ότι είναι ιδιοκτήτης του μεγαλύτερου ορυχείου Αρσενικού στο κόσμο!

Τραπέζι του William Morris βαμμένο με αρσενικούχο μπογιά (1856)
via. flickr.com

Παρά τις διαβεβαιώσεις των ειδικών προς τα τέλη του αιώνα ο κόσμος απομακρύνεται σταδιακά από τη χρήση αυτών των ταπετσαριών, έτσι οι κατασκευαστές ακολουθώντας τη τάση της αγοράς, αρχίζουν να παράγουν Arsenicfree ταπετσαρίες. Να σημειωθεί πως στη Βρετανία, επίσημα, η χρήση αρσενικού ως χρωστική δεν απαγορεύτηκε ποτέ. Πέρα από τα άμεσα θύματα της δηλητηρίασης κανείς δε θα εξακριβώσει ποτέ πόσοι άνθρωποι επιβαρύνθηκαν ή και πέθαναν λόγω της χρόνιας δηλητηρίασης από Αρσενικό. Σύμφωνα με κάποιες θεωρίες η ταπετσαρία του υπνοδωματίου του Ναπολέοντα Βοναπάρτη (φυσικά βαμμένη, στο αγαπημένο του, πράσινο χρώμα), στα χρόνια όπου έζησε εξόριστος, στη νήσο Αγία Ελένη, φαίνεται να έπαιξε ένα ρόλο στο θάνατό του.

Επιβαρυμένοι από αρσενικό και άλλα βαρέα μέταλλα που περιέχονται σε χρωστικές είναι βέβαια και οι ζωγράφοι της εποχής.

Γκάζι

Εστία σε αμερικανικό σπίτι του 19ου αι.
via. flickr.com

Άλλη μια πηγή καταστροφικών οικιακών ατυχημάτων στη Βικτωριανή Εποχή είναι το υγραέριο. Για πρώτη φορά τα σπίτια μπορούν να χρησιμοποιήσουν τη δύναμη των αέριων υδρογονανθράκων για να φωτιστούν και να ζεσταθούν. Αυτό είναι κυριολεκτικά θαυμάσιο για τους ανθρώπους της εποχής, εγκυμονεί όμως δύο θανάσιμους κινδύνους: δηλητηριάσεις και εκρήξεις. Το αέριο που χρησιμοποιείται από τις εταιρείες γκαζιού, είναι συνεχής παροχής και οι σωληνώσεις του εντός του σπιτιού δε διαθέτουν βαλβίδες εκτόνωσης ούτε διακόπτες παροχής. Έτσι αέριο μεγάλης πίεσης παρέχεται συνεχώς στα συνδεδεμένα δωμάτια του σπιτιού. Και κάτι ακόμα, το γκάζι είναι άχρωμο, άοσμο και έφλεκτο, δεν υπάρχει τρόπος να καταλάβεις (έγκαιρα) πως υπάρχει διαρροή στο χώρο. Εκατοντάδες χιλιάδες εκρήξεις συμβαίνουν στα βρετανικά βικτωριανά σπίτια μέσα στο δεύτερο μισό του 19ου αι. Πολλές από αυτές δεν οφείλονται σε λάθος των ενοίκων του σπιτιού αλλά σε κατασκευαστική αμέλεια, κυριολεκτικά μπορεί τη μια στιγμή να τρως το φαγητό σου στη κουζίνα και την επόμενη όλο το μέρος να ανατινάζεται. Εξίσου ανατριχιαστικό είναι το ενδεχόμενο να πέσεις για ύπνο και να μη ξυπνήσεις ποτέ. Και μη φανταστείς ότι αυτό συμβαίνει μόνο λόγω διαρροής. Όχι, κάποιες εταιρείες γκαζιού κάνουν και κάτι ακόμα. Προκειμένου να μειώσουν τη ποσότητα παροχής, κόβουν απροειδοποίητα τη παροχή γκαζιού μέσα στη νύχτα και τη ξαναρχίζουν επίσης απροειδοποίητα. Έτσι από τις οικιακές λάμπες φωτισμού που είναι συνδεδεμένες στο δίκτυο και δε διαθέτουν διακόπτη παροχής, μπορεί να αρχίσει να ρέει αέριο στο δωμάτιο όσο εσύ κοιμάσαι… Α και προς τα τέλη του αιώνα αρκετά σπίτια αντικαθιστούν το αέριο φωτισμού με ηλεκτρικό ρεύμα, ενώ συνεχίζουν να έχουν εστίες και θερμαντικά σώματα αερίου… κακός συνδυασμός. Κανονισμοί και ασφαλιστικές δικλείδες στη παραγωγή και διάθεση του αερίου, επιβάλλονται μόλις το 1913 στις ΗΠΑ και δέκα χρόνια αργότερα στη Βρετανία.

Κυτταρινοειδές

Αναρωτηθήκατε ποτέ πότε η ανθρωπότητα ξεκίνησε να χρησιμοποιεί το πλαστικό; Η πρώτη μορφή πλαστικού που πατενταρίστηκε για τη κατασκευή αντικειμένων, είναι το celluloid το 1855 από τον Alexander Parker. To κυτταρινοειδές δίνει τη δυνατότητα κατασκευής ανθεκτικών οικιακών αντικειμένων που προηγουμένως χρειάζονταν ακριβά και πιο δύσκολα να δουλευτούν υλικά (μειώνοντας έτσι δραματικά το κόστος παραγωγής τους και καθιστώντας τα προσβάσιμα σε περισσότερους ανθρώπους) και επιπλέον επιτρέπει τη παρασκευή αδιάβροχων κλωστών και υφασμάτων. Ακούγεται σπουδαίο με μια μικρή σημείωση: το celluloid, μιας και περιέχει νιτρικά, είναι εξαιρετικά εύφλεκτη και εκρηκτική ύλη… ένα φόρεμα που περιέχει συνθετικές ίνες celluloid και πιάνει φωτιά λόγω του κρινολίνου, θα λαμπαδιάσει ταχύτατα. Αντίστοιχα ένα άκακο πλαστικό παιχνίδι από celluloid μια ιδιαίτερα ζεστή μέρα ή με λίγη τριβή θα… εκραγεί.

Το παιδάκι διατρέχει μεγάλο κίνδυνο… διαφήμιση προϊόντων από κελλουλοειδές, 1880
via. flickr.com

Υγιεινή Διατροφή: Βορικό οξύ και Αλουμίνα

Τα χρόνια πριν την επιβολή της Παστερίωσης του γάλατος, είναι συχνά τα περιστατικά λοιμώξεων από μολυσμένο γάλα. Οι άνθρωποι της Βικτωριανής Εποχής όμως, έχουν βρει ένα τρόπο για να «καθαρίζουν» και να διατηρούν για περισσότερο καιρό το γάλα. Τα περιοδικά lifestyle και οι gurus της εποχής συμβουλεύουν τις μητέρες να προσθέτουν λίγο βορικό οξύ στο γάλα για να μην αρρωσταίνουν τα παιδιά. Ναι το βορικό οξύ σκοτώνει μικρόβια… μαζί με ο,τι άλλο βρεθεί στο διάβα του. Λαμβανόμενο από το στόμα προκαλεί διαταραχές του πεπτικού και με τη θανατηφόρο δόση στα παιδιά να απαιτεί μόλις μερικά γραμμάρια, τα περιστατικά θανάτων δεν είναι σπάνια. Σήμερα η χρήση του στη θεραπευτική είναι μόνο τοπική.

Η αλουμίνα είναι χημική ένωση του αργιλίου και έχει χρησιμοποιηθεί από τη αρχαιότητα στη θεραπευτική. Στην εποχή που μελετάμε όμως αρχίζει να χρησιμοποιείται και κάπως διαφορετικά. Πολλοί αρτοποιοί για να μειώσουν τη ποσότητα αλευριού που χρησιμοποιούν στη παρασκευή λευκού ψωμιού και να το κάνουν πιο αφράτο και χορταστικό, προσθέτουν αλουμίνα στη ζύμη. Το αποτέλεσμα είναι πολλά μικρά παιδιά να εμφανίζουν συμπτώματα αβιταμίνωσης και ραχίτιδας και κάποιες φορές να οδηγούνται σε θάνατο.

Alum (baking) powder και καλή μας χώνεψη!
via. flickr.com

Κρυστάλλινο νερό

Το ζήτημα του καθαρού νερού απασχολεί τους περισσότερους ανθρώπους των πόλεων καθώς οι εξαιρετικά ανθυγιεινές συνθήκες ζωής τους, αναπόφευκτα επηρεάζουν τη ποιότητα του νερού. Κανένα αστικό κέντρο της Βιομηχανικής Εποχής δεν έχει το πρόβλημα του Λονδίνου. Για αιώνες οι Λονδρέζοι αδειάζουν σκουπίδια, όμβρια ύδατα, βόθρους, περιττώματα, βιοτεχνικά και βιομηχανικά απόβλητα, ψοφίμια (και όχι μόνο) στα νερά του Τάμεση… και στη συνέχεια πίνουν νερό από εκεί. Η γενική πεποίθηση είναι ότι η ροή του ποταμού θα παρασέρνει  όλη αυτή τη βρωμιά έξω από τη πόλη και μέχρι τη θάλασσα (όπου θα είναι, πλέον,το πρόβλημα κάποιου άλλου). Όμως η πράξη δεν είναι ακριβώς έτσι. Ο Τάμεσης έχει διάφορα δυνατά υπόγεια ρεύματα που σπρώχνουν κόντρα στη ροή του ποταμού. Αποτέλεσμα η βρωμιά να μένει σχεδόν στάσιμη και να συσσωρεύεται στο κομμάτι του ποταμού που διασχίζει τη πόλη. Με τη τεράστια και ταχύτατη αύξηση του αστικού πληθυσμού το 19ο αι το πρόβλημα διογκώνεται. Οι κάτοικοι απτόητοι συνεχίζουν τις ίδιες πρακτικές, ο δήμος και το Κοινοβούλιο παραβλέπουν εντελώς τη κρισιμότατα της κατάστασης και ο Τάμεσης βρωμίζει όλο και πιο ανυπόφορα. Όσοι έχουν την οικονομική δυνατότητα δε πίνουν απ’ το ποτάμι, σε αντίθεση με πάρα πολύ φτωχό κόσμο που συνεχίζει να πίνει νερό απ’ το ποτάμι μη έχοντας άλλη εναλλακτική. Φυσικό είναι πολλοί να πεθαίνουν από επιδημίες χολέρας και άλλων νόσων λόγω των μολυσμένων νερών. Ώσπου το πολύ ζεστό καλοκαίρι του 1858 η κατάσταση φτάνει στο απροχώρητο. Τα νερά πλέον σε όλο το μήκος του ποταμού είναι καφέ, πηχτά και πλήρως αδιαφανή. Όσο για την οσμή είναι παραπάνω από αβάσταχτη: όταν φυσάει αέρας η απαίσια μυρωδιά μεταφέρεται μίλια έξω από τη πόλη. Αυτός είναι τελικά κι ο λόγος που το Κοινοβούλιο αποφασίζει να λάβει δράση: λόγω της μυρωδιάς δε μπορεί να συνεδριάσει ομαλά, ακόμα κι αφού δοκιμάζουν να κλείσουν τις κουρτίνες του κτηρίου και να τις εμποτίσουν με άρωμα. Τα μέτρα εξυγίανσης της κατάστασης κόστισαν πολύ ακριβά στη πόλη του Λονδίνου, αλλά το αποτέλεσμα ήταν άμεσο και οριστικό. Ο πολιτικός μηχανικός Joseph Bazalgette σχεδιάζει ένα έξυπνο σύστημα αποχέτευσης που υλοποιείται ταχύτατα από τη κυβέρνηση και κυριολεκτικά σώζει το Λονδίνο. Το σύστημα αυτό λειτουργεί μέχρι και σήμερα. Το καλοκαίρι του 1858 έχει μείνει γνωστό ως The Great Stink.

Ναι, η κατάσταση ήταν πραγματικά χάλια…
Ο Sir Michael Faraday προειδοποίησε το κοινό το 1855 όταν έγραφε: “αν αγνοήσουμε αυτό το ζήτημα, τότε μια περίοδος καύσωνα θα γίνει θλιβερή απόδειξη της ανοησίας της αμέλειας μας”, τρία χρόνια μετά τα λόγια του βγήκαν αληθινά.
via. wikimediacommons.com

Το ειδυλλιακό βικτωριανό σπίτι με τη ζέστη οικογενειακή ατμόσφαιρα έκρυβε θανατηφόρες παγίδες σε κάθε δωμάτιο. Από αυτές για άλλες αγνοούσαν την επικινδυνότητα τους, οι ένοικοι του σπιτιού, ενώ για κάποιες άλλες γνώριζαν καλά τους κινδύνους και παρόλα αυτά επέλεγαν να τις χρησιμοποιούν. Η μόδα και το «τόσοι το κάνουν και δε παθαίνουν τίποτα, σε μένα θα γίνει;», είναι συχνά κίνητρα ισχυρότερα της λογικής και της σύνεσης.

via. flickr.com

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Celebrating 100 Years as The Standard for Safety: The Compressed Gas Association, Inc. 1913 – 2013: https://web.archive.org/web/20170626203911/http://www.cganet.com/docs/100th.pdf

Clendinning A., 2004. Demons of Domesticity, Women and the English Gas Industry, 1889–1939, Routeledge

‘Dirty Old London’: A History of the Victorians’ Infamous Filth”NPR. 12 March 2015

Emsley J., 2005. The Elements of Murder: A History of Poison, OUP Oxford

Monthly Review of the U.S. Bureau of Labor Statistics, Vol. 5, No. 2 (AUGUST, 1917), pp. 78-83: https://www.jstor.org/stable/41829377?seq=1#metadata_info_tab_contents

Fenichell S., Plastic: The Making of a Synthetic Century, p. 17

Hughes, MF; Beck, BD; Chen, Y; Lewis, AS; Thomas, DJ (October 2011). “Arsenic exposure and toxicology: a historical perspective”. Toxicological Sciences. 123 (2): 305–32

Hindmarsh J.T., Savory J., 2008. The Death of Napoleon, Cancer or Arsenic?, AACCJNLS

Kamide K., Cellulose and Cellulose Derivatives, 2005

Office of Prevention, Pesticides and Toxic Substances (2006). “Report of the Food Quality Protection Act (FQPA) Tolerance Reassessment Eligibility Decision (TRED) for Boric Acid/Sodium Borate Salts” (PDF). United States Environmental Protection Agency. Archived from the original (PDF) on 6 October 2006.

The history cook: The English Bread Book:https://www.ft.com/content/2be889d8-257a-11e3-b349-00144feab7de

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα., συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά