Θανατηφόρες παγίδες της Βικτωριανής Εποχής (Μέρος Α’): θανάσιμη ομορφιά

by Σοφία Μπαρμπαγιάννη

Θανατηφόρες παγίδες στη καθημερινότητα της Βικτωριανής Εποχής

Μέρος πρώτο: Θανάσιμη Ομορφιά

Οι βρετανικές μεγαλουπόλεις της Βικτωριανής Εποχής(1837-1901) ήταν ένα συναρπαστικό μέρος για να ζει κανείς… ειδικά αν ανήκες στη μεσαία τάξη. Η Βιομηχανική Επανάσταση, τα τεχνολογικά και επιστημονικά θαύματα που τη συνοδεύουν, η εκμετάλλευση των αποικιών και ένα πολύ ελεύθερο σύστημα διακίνησης χρήματος, φέρνουν στα πράγματα μια οικονομικά και κοινωνικά ακμάζουσα αστική τάξη. Οι πόλεις ασφυκτιούν με κόσμο που αναζητά ευκαιρίες για εργασία και πιθανή κοινωνική εξέλιξη. Η Πολυτέλεια, που μέχρι τότε ήταν αποκλειστικό προνόμιο των αριστοκρατών, αρχίζει να παράγεται μαζικά από αυτοματοποιημένα συστήματα και σε χαμηλότερο κόστος. Επίσης κάνουν την εμφάνιση τους πάμπολλοι τεχνολογικοί νεωτερισμοί που υπόσχονται μια ευκολότερη (και κομψότερη) καθημερινότητα. Όλα αυτά με τη κατάλληλη διαφήμιση καθίστανται άκρως απαραίτητα προς απόκτηση για κάθε αστική οικογένεια που σέβεται τον εαυτό της. Γιατροί, επιστήμονες και κάθε είδους γκουρού και ειδικοί είναι πρόθυμοι να διαβεβαιώσουν το καλόπιστο αγοραστικό δυναμικό πως αυτά τα προϊόντα είναι ασφαλή και αποτελεσματικά. Μα τα ψιλά γράμματα των εφημερίδων, οι γελοιογραφίες και κάποιες φωνές λογικής που αποδοκιμάζονται, λένε μια διαφορετική ιστορία: ασθένειες και θάνατοι με παρόμοια μοτίβα και ολοένα αυξανόμενο αριθμό παρατηρούνται. Ποιος όμως θα ενώσει τα σημεία, ποιος θα πάρει την ευθύνη και ποιος θα μιλήσει επιτέλους για της θανατηφόρες παγίδες που κρύβονται σε κάθε βικτωριανό σπίτι;

Η ανεμελιά κι αντισυμβατικότητα που συνδέθηκαν με την εποχή του Regency στις αρχές του 19ου αιώνα, αποδόθηκαν περισσότερο στη διαφθορά και τον ξεπεσμό της αριστοκρατίας που εκπροσωπούσε τη παλιά τάξη πραγμάτων στα μάτια της επόμενης γενιάς. Οι Βρετανοί της βικτωριανής εποχής αν και τεχνολογικά πιο προηγμένοι χαρακτηρίζονται από μεγάλη αυστηρότητα στα ήθη που εκφράζεται καταρχάς στο πρόσωπο της ίδιας της βασίλισσας Βικτωρία, υπόδειγμα για κάθε αξιοσέβαστη γυναίκα της εποχής. Το πρότυπο της εποχής θέλει τη γυναίκα κυρία του σπιτιού, στοργική μητέρα και πάντα ευπρεπώς περιποιημένη. Η δημιουργία και η διατήρηση αυτής της εικόνας όμως, συνεπαγόταν πολλούς κινδύνους για τις γυναίκες.

Τι μπορεί να διαταράσσει την αστική ευδαιμονία της μέσης βικτοριανής οικογένειας; via http://free-images.com

Η χαρακτηριστική βικτωριανή σιλουέτα επιτάσσει πολύ λεπτή μέση, κάτι που είναι δυνατό μόνο με τη χρήση κορσέ. Χάρη στην εκβιομηχάνιση και στη παραγωγή ενδυμάτων, οι κορσέδες γίνονται προσβάσιμοι  σ’ όλα τα κοινωνικά στρώματα. Ο σκελετός τους φτιάχνεται από κόκκαλο φάλαινας και για πρώτη φορά διαθέτουν μεταλλικά κρικάκια που τους επιτρέπουν να σφίγγουν ακόμα περισσότερο. Ο κορσές πιέζει τις πλευρές και το θώρακα που με τη σειρά τους πιέζουν τα εσωτερικά όργανα. Το άμεσο πρόβλημα βέβαια είναι ότι περιορίζεται η κίνηση και δυσκολεύει η αναπνοή. Οι γυναίκες δε μπορούν να κάνουν έντονη σωματική δραστηριότητα (η γυμναστική άλλωστε θεωρείται τελείως ανθυγιεινή και ανάρμοστη για μια κυρία!!), κουράζονται ή και λιποθυμούν εύκολα. Μετά από χρόνια χρήση ο κορσές παραμορφώνει το σχήμα των πλευρών: είτε συμπιέζοντας τα σπλάχνα, είτε ωθώντας το στομάχι πάνω και το συκώτι κάτω από τη μέση, προκαλώντας πολλά προβλήματα υγείας φυσικά. Σε ακραίες περιπτώσεις οι πλευρές μπορεί και να τρυπήσουν τον πνεύμονα ή τα σπλάχνα… Πολλά κορίτσια ξεκινούν να φορούν κορσέ από παιδιά, όταν το σώμα τους δεν έχε σχηματιστεί ακόμα, με αποτέλεσμα –ειδικά αν πάσχουν κι από ραχίτιδα- να παραμορφώνεται τελείως ο σκελετός τους. Κι αν νομίζετε ότι οι έγκυοι ξεφεύγουν από τη στιλιστική νόρμα, κάνετε λάθος. Οι γυναίκες φορούν κορσέ σ’ όλη τη διάρκεια της εγκυμοσύνης με αποτέλεσμα να αποβάλουν συχνά ή να γενούν μωρά με δυσμορφίες και φυσικά να εμφανίζουν πρόπτωση μήτρας. Αυτή η κατάσταση είναι διπλά τραγική για τη γυναίκα της εποχής, καθώς η αξία της υπολογίζεται στο πόσα παιδιά θα γεννήσει και πόσα απ’ αυτά θα καταφέρουν να περάσουν υγιή τη παιδική ηλικία (και υπάρχουν πολλές ακόμα παγίδες στο βικτωριανό σπίτι για να το αποτρέψουν αυτό…).

Χαρακτηριστική σιλουέτα με αφύσικα λεπτή μέση ως αποτέλεσμα της ευλαβικής χρήσης του κορσέ. via http://pixabay.com

Ο κορσές εγγυάται τη λεπτή μέση και το τονισμένο μπούστο, για να είναι ολοκληρωμένο όμως το εφέ της σιλουέτας κλεψύδρα πρέπει να τονιστεί η λεκάνη και όλος ο όγκος της φούστας. Για να γίνει αυτό οι γυναίκες μέσα απ’ το φόρεμα τοποθετούν το κρινολίνο, μια ξύλινη ή μεταλλική κατασκευή που δημιουργεί το χαρακτηριστικό σχήμα ομπρέλας. Οι γυναίκες όμως παίρνουν τη μόδα αυτή υπερβολικά σοβαρά και προσπαθούν να πετύχουν όλο και μεγαλύτερη διάμετρο στα φορέματα τους κάτι που καθιστά τη πλοήγηση τους στο χώρο δύσκολη και επικίνδυνη. Σημειώνονται αρκετά περιστατικά όπου γυναίκες, σπρώχνονται, πέφτουν ή παρασύρονται από ρόδες άμαξας λόγω του κρινολίνου. Αλλά το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι οι εκατοντάδες ίσως και μερικές χιλιάδες γυναίκες, μέσα σ’ αυτές τις δεκαετίες, που καίγονται ζωντανές γιατί η άκρη της φούστας τους πιάνει φωτιά στο τζάκι ή κατά λάθος ρίχνουν κάποιο κερί πάνω τους χωρίς να το αντιληφθούν εγκαίρως.

The dangers of Crinoline, 1858. Από τις χαρακτηριστικές εικόνες και γελοιογραφίες της εποχής που σχολίαζαν ένα μάλλον παράξενο για εμάς κοινωνικό φαινόμενο. via http://free-images.com

Η κακή ισορροπία που χαρίζει το κρινολίνο ολοκληρώνεται με τα κατάλληλα παπούτσια φυσικά! Τα βιομηχανικά παραγόμενα παπούτσια της εποχής, προκειμένου να μειώνεται το κόστος παραγωγής, δεν έχουν δεξί και αριστερό. Η φόρμα τους είναι ίσια και ολόιδια και για τα δύο πόδια καθιστώντας τα άβολα και ασταθή. Τα δε φορέματα και παλτά έχουν τόσο μακρύ ποδόγυρο που κυριολεκτικά ξεσκονίζει τους απαίσιους δρόμους των βικτοριανών μεγαλουπόλεων, μεταφέροντας βρωμιά και ασθένειες μέσα στο σπίτι.

Για να ολοκληρωθεί η εικόνα της βικτωριανής ομορφιάς δε μπορούμε να παραλείψουμε τη περιποίηση του δέρματος και το μακιγιάζ. Δύο είναι οι επικρατείς τάσεις της εποχής: το ¨φυσικό¨(The English Rose look)  και το… Καρντάσιαν (το υπερβολικά βαμμένο). Το ¨painted look¨ δεν είναι για όλες. Το επιλέγουν κυρίες είτε τόσο πλούσιες που να μη νοιάζονται για το τι λέει ο κόσμος, είτε γυναίκες πιο αντισυμβατικού τρόπου ζωής. Αν όμως το επιλέξεις γίνεται μέρος του εαυτού σου και δε μπορείς ποτέ να μεταβείς στο φυσικό λουκ για δύο λόγους: γιατί όλοι ξέρουν πως είσαι μια painted lady και γιατί το δέρμα σου είναι τόσο κατεστραμμένο που δε γίνεται να το δείξεις άβαφο. Χρησιμοποιούν μπογιές ζωγραφικής για να καλύψουν το φυσικό τόνο της επιδερμίδας τους στο κεφάλι το λαιμό και τα χέρια και να πετύχουν την απόχρωση ζωντανού νεκρού. Οι μπογιές αυτές όμως περιέχουν μόλυβδο ένα εξαιρετικά διαβρωτικό στοιχείο με αποτέλεσμα κάθε φορά να χρειάζεται μεγαλύτερη ποσότητα μπογιάς για να καλύψει τη ζημιά της προηγούμενης στρώσης…

Madame X by John Singer Sargent (1884). via http://flickr.com

Οι ηθικολόγοι προσπαθούν να αποτρέψουν τις κοπέλες του καλού κόσμου απ’ το να χρησιμοποιούν τέτοιες βλαβερές μπογιές στο δέρμα τους, αντιπροτείνοντας ¨φυσικούς τρόπους¨ για να πετύχει μια κοπέλα την όψη της ετοιμοθάνατης δεσποσύνης που είναι το τρεντ της εποχής. Η χρήση φανερού μακιγιάζ και προϊόντων περιποίησης θεωρείται ανήθικη. Αποτελεί βέβαια κοινό μυστικό ότι όλες οι γυναίκες χρησιμοποιούν καλλυντικά, συχνά κρύβοντας τα σε μπουκαλάκια με άλλες ετικέτες, ώστε να περνιούνται ως φάρμακα για παράδειγμα. Πλένουν το πρόσωπο τους με αμμωνία για να το κάνουν πιο απαλό… Πολλές γυναίκες βάζουν σταγόνες Atropa Belladonna στα μάτια τους για να έχουν διεσταλμένες κόρες ώστε να εκπέμπουν αθωότητα και να θεωρούνται πιο ελκυστικές. Το φυτό της Belladonna έχει αλκαλοειδή που προκαλούν σοβαρή τοξικότητα ως και θάνατο, κάτι που φυσικά γνωρίζουν οι κυρίες της εποχής. Λόγω της τοπικής χορήγησης βέβαια οι πιθανότητες γενικευμένης δηλητηρίασης είναι μικρότερες, παρόλα αυτά μακροχρόνια χρήση οδηγεί σε προβληματική όραση ως και τύφλωση. Άλλες, εναλλακτικά, ρίχνουν στα μάτια τους χυμό λεμονιού ή άλλων εσπεριδοειδών για να πετύχουν με ¨ασφαλή¨ τρόπο το ίδιο αποτέλεσμα…

Dr. Campel’s Safe Arsenic Complexion Wafers (1890). via http://flickr.com

Αλλά το σήμα κατατεθέν και νούμερο ένα πηγή δηλητηριάσεων της εποχής είναι το αρσενικό. Γνωρίζουν οι άνθρωποι της βικτωριανής εποχής ότι το αρσενικό είναι δηλητήριο; Ναι. Το χρησιμοποιούν παρόλα αυτά κυριολεκτικά παντού ως χρωστική αλλά και ως προϊόν ομορφιάς; Ναι, ακόμα κι όταν συσχετίζεται ξεκάθαρα με θανάτους. Για τις ενώσεις του αρσενικού που χρησιμοποιούνταν για το σμαραγδί τους χρώμα θα μιλήσουμε σε επόμενο μέρος, αλλά προς το παρόν ας δούμε πως και γιατί χρησιμοποιούταν ως καλλυντικό. Για να πετύχουν λευκότερη απόχρωση επιδερμίδας με ¨φυσικό τρόπο¨, πολλές γυναίκες βάζουν πούδρες που περιέχουν αρσενικό ενώ παράλληλα καταναλώνουν καθημερινά μια μικρή ποσότητα αρσενικού. Ο λόγος ότι μ αυτό τον τρόπο ο οργανισμός τους αποκτά ανοχή σε υψηλότερες συγκεντρώσεις αρσενικού ενώ παράλληλα η επιδερμίδα σταδιακά λευκαίνει. Τα προβλήματα είναι δύο: πρώτον αν διακοπεί η χορήγηση αρσενικού η κοπέλα θα πεθάνει, δεύτερον αν κατά λάθος ληφθεί μεγαλύτερη απ’ ότι έπρεπε δόση, θα επέλθει οξεία τοξικότητα και θάνατος (και η μεγαλύτερη δόση ήταν εύκολο πράγμα σ’ ένα σπίτι γεμάτο αρσενικό…). Βέβαια και σε χρόνια χρήση το αρσενικό είναι ισχυρό καρκινογόνο, τερατογόνο και προκαλεί καρδιαγγειακά και αναπνευστικά προβλήματα.

Χωρίς να το επιδιώκουν οι κοπέλες της εποχής, θέλοντας να μιμηθούν τη λογοτεχνική, ρομαντική όψη της φιλασθένειας ή του βαμπίρ, με τις πρακτικές που ακολουθούν, οδηγούνται (κοντά) στο θάνατο. Αναρωτιέται κανείς πόσες επικίνδυνες για την υγεία μας συνήθειες και τάσεις ακολουθούμε κι εμείς σήμερα θεωρώντας τες φυσιολογικές ή και υγιεινές.

The dangers of Crinoline (1858). via http://free-images.com

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Anonymous (November 1858). “Crinoline and Whales”Dublin University Magazine: A Literary and Political Journal. W. Curry, jr. and Company. 52: 537–551

“BURNT TO DEATH”. The Times (24716, column D). 14 November 1863. p. 5. Retrieved 6 June 2015 via Newspappers.com: https://www.newspapers.com/clip/2561633/the_times/

A. Matthews David,(2015), Fashion Victims: The Dangers of Dress Past and Present, Bloomsbury Visual Arts, p. 49.

Hughes, MF; Beck, BD; Chen, Y; Lewis, AS; Thomas, DJ (October 2011). “Arsenic exposure and toxicology: a historical perspective”. Toxicological Sciences. 123 (2): 305–32

Lynn Abrams, (2001), Ideals of Womanhood in Victorian Britain, BBC History Archives: http://www.bbc.co.uk/history/trail/victorian_britain/women_home/ideals_womanhood_01.shtml

 Powers S. D., Mrs; (1874),The ugly-girl papers, or, Hints for the toilet, Harper & Brothers: https://archive.org/details/uglygirlpapersor00powerich/page/n6

See J. C. Whorton, 2011,  The Arsenic Century: How Victorian Britain was Poisoned at Home, Work, and Play, OxfordUniversity Press

Update December 2017: Fashion Victims: The Pleasures and Perils of Dress in the 19th Century is on view until April 2018 at the Bata Shoe Museum:  https://www.macleans.ca/society/kates-fashion-hits-and-misses-in-new-york-city/

 Victorian Era more: http://victorian-era.org/victorian-era-corsets.html

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα., συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά