“Προς Λικίνιο Σούρα”: μια αρχαία ιστορία φαντασμάτων

by Βασίλης Καθάρειος

«Υπήρχε κάποτε στην Αθήνα ένα σπίτι μεγάλο και ευρύχωρο, αλλά μιασμένο και κακόφημο. Απ’ τις κάμαρές του ακουγόταν κάθε βράδυ ένας μεταλλικός ήχος, που αν έδινες πολλή προσοχή, θύμιζε αλυσίδες που σέρνονται. Καθώς ο θόρυβος πλησίαζε, γινόταν πιο δυνατός, ώσπου τελικά εμφανιζόταν το φάντασμα ενός ισχνού και βρομερού γέρου. Η γενειάδα του ήταν μακριά και μπερδεμένη, τα μαλλιά του ανακατεμένα και αχτένιστα, και καθώς πλησίαζε, κράδαινε λυσσασμένα τις αλυσίδες στα χέρια και στα πόδια του.

Οι δύσμοιροι ένοικοι πέρασαν αμέτρητες νύχτες άγρυπνοι στη σκιά του χειρότερου τρόμου που μπορεί άνθρωπος να φανταστεί. Ακόμη και στη διάρκεια της ημέρας που το φάντασμα δεν εμφανιζόταν, η όψη του είχε στιγματίσει τόσο έντονα τη φαντασία, που δεν το έχαναν ποτέ απ’ τα μάτια τους. Η ανάπαυσή τους ήταν ελλιπής και σε συνδυασμό με τον ανείπωτο φόβο αποδείχτηκε θανάσιμη. Γι’ αυτούς τους λόγους το σπίτι τελικά ερημώθηκε, έχοντας κριθεί απ’ όλους ως μη κατοικήσιμο, για να εγκαταλειφθεί πλήρως στο φάντασμα. Παρ’ όλα αυτά, με την ελπίδα ότι τελικά κάποιος θα βρισκόταν που θα αδιαφορούσε για τον επικείμενο όλεθρο, μια πινακίδα με μια εξευτελιστική τιμή τοποθετήθηκε μπροστά στο οίκημα. (…)»

Η ιστορία του στοιχειωμένου αθηναϊκού σπιτιού καταγράφηκε γύρω στο 100 μ.Χ.. Είκοσι ένα χρόνια πριν, ο δεκαοκτάχρονος συγγραφέας της γλίτωσε παρά τρίχα τον θάνατο κάτω απ’ τη στάχτη του Βεζούβιου. Ο θείος του –ένας Ρωμαίος φυσιοδίφης– δεν είχε την ίδια τύχη, καθώς σκοτώθηκε σε μια απελπισμένη προσπάθεια να σώσει μια φιλική οικογένεια. Πεθαίνοντας όμως, πέρα από μια αμύθητη περιουσία και μια αξιοζήλευτη μόρφωση, ο αξιωματούχος κληροδότησε στον νεαρό ανιψιό και τη βασικότερη ονομασία του: Πλίνιος.

Γκραβούρα του 19ου αιώνα

Ο Πλίνιος ο Νεότερος, όπως είναι γνωστός σήμερα, εκμεταλλεύτηκε την καταγωγή του στο έπακρο και οικοδόμησε μια εντυπωσιακή γραφειοκρατική καριέρα. Υπήρξε περιζήτητος δικηγόρος και η πορεία του ως αξιωματούχος διατηρήθηκε σταθερά ανοδική, παρά τους δυο εντελώς διαφορετικούς αυτοκράτορες (Δομιτιανός και Τραϊανός) που κλήθηκε να υπηρετήσει.

Σημαντικότερη συνεισφορά του, ωστόσο, παραμένουν οι εκατοντάδες επιστολές που αντάλλαξε με πρόσωπα-κλειδιά (π.χ. Κορνήλιος Τάκιτος) της ρωμαϊκής διοίκησης και διανόησης. Απ’ τα χέρια του πέρασε η μοναδική γνωστή καταγραφή της έκρηξης του Βεζούβιου, με αποτέλεσμα εκρήξεις τέτοιου τύπου να ονομαστούν «πλίνιες». Σε δικό του γραπτό εμφανίζεται και η πρώτη ανεξάρτητη περιγραφή μιας παράξενης καινούριας θρησκείας, των «Χριστιανών», στο πλαίσιο της απορίας του για το πώς θα έπρεπε να χειριστεί δικαστικά την άρνησή τους να αναγνωρίσουν τη θεϊκή φύση του αυτοκράτορα.

Εν αγνοία του όμως μετέφερε ως τις μέρες μας και την αρχαιότερη γνωστή ιστορία με φαντάσματα. Είναι απόλυτα προφανές ότι οι αρχαίοι πολιτισμοί παρήγαγαν εκατοντάδες μυθεύματα, θρησκευτικές δοξασίες και προφορικές παραδόσεις. Το κλειδί της περιγραφής του Πλινίου, ωστόσο, και η μεγαλύτερη πρωτοτυπία του είναι η απόλυτη ανεξαρτησία από όλα τα παραπάνω στο όνομα μιας γόνιμης και παραγωγικής αμφιβολίας. Προς το παρόν όμως, νομίζω ότι άφησα κάτι στη μέση:

«(…) Συνέβη κάποια φορά να βρεθεί στην Αθήνα ο φιλόσοφος Αθηνόδωρος, που πρόσεξε τυχαία την πινακίδα με την τιμή. Το εξευτελιστικό νοίκι τού φάνηκε ύποπτο, μα όταν άκουσε ολόκληρη την ιστορία, όχι μόνο δεν αποθαρρύνθηκε, αλλά αποφάσισε να νοικιάσει το σπίτι ευθύς αμέσως. Καθώς το απόγευμα πλησίαζε, έβαλε τους υπηρέτες να του ετοιμάσουν ένα ανάκλιντρο στο μπροστινό τμήμα του οικήματος. Αφού του έφεραν ένα λυχνάρι μαζί με γραφίδα και πίνακες γραφής, τους άφησε να αποσυρθούν. Το δικό του μυαλό όμως δεν θα ’μενε ανοιχτό σε θορύβους και φαντασιοπληξίες, γιατί πολύ σύντομα αφιερώθηκε ολοκληρωτικά στη συγγραφή.

Το πρώτο μέρος της νύχτας πέρασε με τη συνηθισμένη ησυχία και τότε ο θόρυβος των σιδερένιων αλυσίδων αντήχησε στο βάθος. Ο Αθηνόδωρος όμως δεν σήκωσε τα μάτια και δεν άφησε τη γραφίδα, γιατί η τρομακτική του συγκέντρωση του είχε κλείσει τ’ αυτιά. Ο θόρυβος έγινε σταδιακά πιο έντονος και προσπέρασε την πύλη για να βρεθεί τελικά στην κάμαρα πλάι του. Τότε μόνο ο φιλόσοφος κοίταξε πίσω του και είδε το φάντασμα, ακριβώς όπως το είχαν περιγράψει. Εκείνο στάθηκε ακίνητο μπροστά του, με το δάχτυλο τεντωμένο προς την έξοδο.

Ο Αθηνόδωρος του έγνεψε να περιμένει και επέστρεψε στα γραπτά του, αλλά κραδαίνοντας τις αλυσίδες, το φάντασμα επέμεινε. Αυτή τη φορά ο φιλόσοφος σήκωσε το λυχνάρι και το ακολούθησε. Το φάντασμα προπορεύτηκε για λίγο και αφού τον οδήγησε στον κήπο και υπέδειξε ένα συγκεκριμένο σημείο, εξαφανίστηκε. Ο Αθηνόδωρος σημάδεψε το σημείο με μια χούφτα γρασίδι και πήγε για ύπνο. Την επόμενη μέρα επισκέφθηκε τις τοπικές αρχές και τις συμβούλεψε να κάνουν ανασκαφή στο σημείο που υπέδειξε το φάντασμα. Εκεί βρέθηκαν κόκαλα δεμένα με βαριές αλυσίδες. Το σώμα είχε σαπίσει χρόνια πριν, αφήνοντάς τα γυμνά και διαβρωμένα απ’ τη σκουριά. Η Πολιτεία τα συνέλεξε και φρόντισε να ταφούν δημοσία δαπάνη. Το φάντασμα δεν ξαναφάνηκε ποτέ και το σπίτι δεν ήταν πια στοιχειωμένο».

Athenodorus confronts the spectre by Henry Justice Ford (1900)

Καταρχάς, αξίζει να αναφερθεί ότι ο Αθηνόδωρος ο Κανανίτης ήταν πρόσωπο απόλυτα υπαρκτό. Συγκεκριμένα, είχε εργαστεί και ως δάσκαλος του Αυτοκράτορα Οκταβιανού. Ήταν υπέρμαχος της στωικής φιλοσοφίας, με ιδιαίτερη έμφαση στην ψυχολογική ευστάθεια. Είχε μάλιστα συμβουλεύσει τον Οκταβιανό να απαγγέλλει ολόκληρο το αλφάβητο κάθε φορά που οργιζόταν, πριν πάρει οποιαδήποτε απόφαση.

Η επιστολή του Πλινίου που περιλαμβάνει την παραπάνω ιστορία απευθυνόταν στον Λικίνιο Σούρα, μέλος της Συγκλήτου. Επρόκειτο αδιαμφισβήτητα για πρόσωπο με τεράστιες ευθύνες, αλλά και άπλετες πηγές οργής. Η επιλογή ενός στωικού φιλοσόφου που με την ψυχραιμία του δίνει αξία σε ένα παρηκμασμένο σπίτι ίσως δεν είναι ακριβώς τυχαία.

Σε αυτή την περίπτωση ο Πλίνιος συναντά τη λογική· πίσω από κάθε ιστορία με φαντάσματα κρύβεται μια τεράστια αλήθεια. Νομίζω όμως πως αναφέρθηκα σε κάποια «αμφιβολία», που ακόμα δεν έχω φέρει στη φόρα.

Αρκεί, λοιπόν, να πω ότι ο συγγραφέας της επιστολής την προλογίζει ως εξής:

«Η πρόσφατη αναστολή των επαγγελματικών δραστηριοτήτων σου αφήνει το περιθώριο σε εσένα να παρέχεις και σε εμένα να λάβω μια σοβαρή άποψη. Είμαι, λοιπόν, πραγματικά περίεργος να μάθω την άποψή σου για τα φαντάσματα, το αν δηλαδή υπάρχουν στ’ αλήθεια και φέρουν κάποια μορφή υλική ή θεϊκή ή αν πρόκειται απλώς για παραισθήσεις μιας τρομοκρατημένης φαντασίας. (…)»

Σε αντίθεση με μια ανάλογη αναφορά στη μυθολογία ή στο φολκλόρ, ο Πλίνιος ωθεί πρώτα απ’ όλα τον συνομιλητή του στη σκέψη. Υπάρχουν τα φαντάσματα; Από τι είναι φτιαγμένα; Είναι κάποιου είδους θεοί; Μήπως επιθυμούν να μας πουν κάτι ή να μας κατευθύνουν; Στην τελική, μήπως τα χρησιμοποιώ εγώ για να σε κατευθύνω ή απλώς να σε διδάξω;

Ο συγγραφέας παίρνει πολύ γρήγορα θέση, παραθέτοντας τρεις ιστορίες που, όπως υποστηρίζει, τον εξωθούν στο να πιστέψει στα φαντάσματα. Η πρώτη είναι πολύ γενική, αλλά η τρίτη, αν και μικρότερη, κινείται στο ίδιο νοηματικό επίπεδο με τη δεύτερη:

«Γνωρίζω καλά έναν απελευθερωμένο σκλάβο, τον Μάρκο, που δεν είναι εντελώς αναλφάβητος. Κάποιο βράδυ –με βάση τα λεγόμενά του–, ενώ κοιμόταν πλάι στον αδερφό του, μια σκοτεινή μορφή μπήκε στο δωμάτιο και με το λεπίδι που κρατούσε έκοψε μια τούφα απ’ το κεφάλι του. Όταν ξύπνησε, είδε ότι τα μαλλιά του είχαν όντως κοπεί και σκορπιστεί τριγύρω. Πολύ σύντομα άκουσα για ένα παρόμοιο περιστατικό. Ένας νεαρός σκλάβος μου κοιμόταν ανάμεσα στους άλλους, όταν δύο άτομα μπήκαν κρυφά στο δωμάτιο και –κατά τον ίδιο– έκοψαν τα μαλλιά του. Το μοναδικό αξιοπρόσεκτο γεγονός στη συνέχεια είναι ότι τελικά απέφυγα τη σύλληψη. Γιατί θα είχα σίγουρα συλληφθεί, αν ο Δομιτιανός είχε ζήσει λίγα χρόνια παραπάνω. Σύμφωνα με τον Κάρο, ήμουν στη μαύρη λίστα του αυτοκράτορα και επειδή σε κρατούμενους τα μαλλιά αφήνονται να μεγαλώσουν, θεωρώ το κούρεμα του νεαρού σκλάβου μου σημάδι ότι τελικά θα επιβίωνα».

Περίπου την ίδια εποχή, στα 100 μ.Χ., ο Πλίνιος είχε απαγγείλει στη Σύγκλητο έναν μακροσκελή λόγο για το πόσο εγωιστής και τύραννος ήταν ο αυτοκράτορας Δομιτιανός, σε σχέση με τον σοφό και φιλεύσπλαχνο Τραϊανό. Απ’ ό,τι φαίνεται δεν έχανε την παραμικρή ευκαιρία να το επαναλάβει με κάθε δυνατό τρόπο· ακόμη και μέσα από αφηγήματα φαντασίας.

Πέρα, λοιπόν, απ’ την αρχαιότερη ιστορία με φαντάσματα, ο μεγάλος ιστορικός παρέχει την απάντηση στο πιο σημαντικό σχετικό ερώτημα χωρίς καν να το θέσει. Γιατί μας γοητεύει τόσο βαθιά μια ιστορία με φαντάσματα; Ίσως γιατί μια υπερβατική φυσική τάξη τα προίκισε με χαρακτηριστικά που μπορούμε μόνο να ονειρευτούμε. Δεν περιορίζονται από φτηνά εμπόδια, όπως η ύλη κι ο χρόνος, αλλά με μια σταγόνα θεϊκής οργής μάς καθοδηγούν άμεσα στην πηγή του κακού. Μπορούν άλλωστε να τρυπώσουν εκεί όπου ο άνθρωπος δειλιάζει και πάνω απ’ όλα, στο ίδιο του το υποσυνείδητο.

Στον αντίποδα, έχουν το ίδιο ακριβώς ζωτικό εύρος με τις ιδέες που τα σχηματοποιούν. Τα πνεύματα του Σκρουτζ εξαϋλώνονται με έναν χτύπο του ρολογιού και τα φαντάσματα στο Στρίψιμο της Βίδας δεν είναι παρά είδωλα στα υγρά τζάμια, που κρύβουν στις σκιές την παιδική κακοποίηση. Όπως έγραψε κάποτε ένας αναρχικός Αϊ-Βασίλης, «πίσω απ’ αυτή τη μάσκα υπάρχει μια ιδέα… και οι ιδέες είναι αλεξίσφαιρες».

Κάπου εδώ οφείλω θεωρητικά να κλείσω με την πρωτοτυπία που ξεχώρισα απ’ την αρχή, την αμφιβολία. Νομίζω όμως ότι μίλησα ήδη υπεραρκετά. Αντί επιλόγου λοιπόν, θα αρκεστώ απλώς στις τελευταίες αράδες του Πλινίου:

“Θα σε παρακαλέσω να αξιοποιήσεις αυτή την ερώτηση (του προλόγου) εποικοδομητικά. Να είσαι σίγουρος ότι θα ευνοήσει το σκεπτικό σου μακροπρόθεσμα, όπως και ότι δεν θα φανώ ανάξιος των εκτενών γνώσεών σου. Θα πρέπει φυσικά να αναζητήσεις το δίκιο και στις δυο οπτικές γωνίες. Στην τελική όμως ελπίζω να επιλέξεις, για να μην αφήσεις κι εμένα μετέωρο στην αγωνία της αμφιβολίας μου. Θερμούς χαιρετισμούς”

Πλίνιος

Πηγές

Η απόδοση του κειμένου έγινε με βάση την παρακάτω αγγλική μετάφραση: vroma.org
The Letters of the Younger Pliny (1975) – Betty Radice
Λήμμα “Pliny the Younger” στο Oxford Dictionary of the Classical World
Λήμμα “Athenodorus s.v.” στην Encyclopædia Britannica

Επιμέλεια κειμένου: Νέστορα Σοφία, Γλωσσολόγος & Επιμελήτρια κειμένων

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά