Ύπνωση στη Ζωή και την Τέχνη (Μέρος Β’)

by Σοφία Μπαρμπαγιάννη

Στο δεύτερο και πιο χαλαρό μέρος του αφιερώματος στον Υπνωτισμό, θα εξερευνήσουμε έργα από τη Λογοτεχνία και τον Κινηματογράφο που ασχολούνται με το φαινόμενο της Ύπνωσης. (Το Μέρος Α’, όπου εξιχνιάζουμε τις ιστορικές και πολιτισμικές καταβολές του Υπνωτισμού, θα το βρείτε εδώ.) Τα έργα είναι τοποθετημένα με χρονολογική σειρά για να γίνεται ορατό το πώς τα ενδιαφέροντα και οι φόβοι που κυριαρχούν στην κοινωνία κάθε εποχής τροποποιούν τη στάση τους απέναντι στο φαινόμενο της Ύπνωσης.

Λογοτεχνία

Ξεκινάμε με Λογοτεχνία. Έχω συμπεριλάβει κυρίως σύντομες ιστορίες, όπου το βασικό θέμα της πλοκής περιστρέφεται γύρω απ’ τον Υπνωτισμό. Αντίθετα, τα εκτενέστερα έργα συνήθως περιλαμβάνουν μόνο κάποιο/α κεφάλαια που ασχολούνται με το θέμα.

*Bonus links σε κάθε έργο, όπου μπορείτε να το διαβάσετε οι ίδιοι!

**Θα προσπαθώ να μην κάνω πολλά spoil! 🙂

***Οι μεταφράσεις των αποσπασμάτων εδώ, όπως και σε κάθε άρθρο που γράφω, είναι δικές μου. Παρακαλώ για την επιείκειά σας.

The Facts in the Case of M. Valdemar/ Τα Γεγονότα στην Περίπτωση του Κου Βάλντεμαρ, Edgar Allan Poe (1845)

(Μπορείτε να το διαβάσετε εδώ: pinkmonkey.com)

“MY DEAR P___,

you may as well come now. D___ and F___ are agreed that I cannot hold out beyond to-morrow midnight; and I think they have hit the time very nearly.

VALDEMAR” 

“Αγαπητέ μου Π_,

καλά θα κάνεις να έρθεις τώρα. Ο Ντ__ κι ο Φ__ συμφωνούν ότι δε γίνεται ν’ αντέξω πέρα από αύριο τα μεσάνυχτα. Νομίζω πως έχουν πέσει πολύ κοντά στην ώρα.

ΒΑΛΝΤΕΜΑΡ

Ένα από τα αγαπημένα διηγήματα τρόμου και φαντασίας του Πόε. Ο αφηγητής μας, όπως δηλώνει κι ο τίτλος, εξιστορεί τι πραγματικά συνέβη στον κύριο Βάλντεμαρ, η ιστορία του οποίου φαίνεται ότι έχει κυκλοφορήσει αλλοιωμένη στις εφημερίδες της εποχής. Και φυσικά, ο πρωταγωνιστής της ιστορίας είναι αυτός που ξέρει από πρώτο χέρι τι έπαθε ο καημένος ο κος Βάλντεμαρ –ένας ετοιμοθάνατος, που ο αφηγητής μας είχε χρησιμοποιήσει στο παρελθόν ως υπνωτισμένο πειραματόζωο–, γιατί ο ίδιος του τα προκάλεσε. Αυτό που ο ήρωάς μας θέλει να μελετήσει είναι τι συμβαίνει σε έναν υπνωτισμένο μετά τον θάνατο. Η υπνωτική δύναμη χάνεται; Υπάρχει κάτι που κρατιέται στη ζωή; Το διήγημα εγείρει ζητήματα ιατρικής ηθικής, οντολογίας, αλλά και φέρνει στο λογοτεχνικό προσκήνιο το ήδη δημοφιλές θέμα του Υπνωτισμού. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Πόε χρησιμοποιεί το όνομα “Μεσμερισμός”, καθώς αυτός ήταν ως τότε ο πιο γνωστός όρος για να περιγραφεί το φαινόμενο. Όλα αυτά με το γνωστό λεπτομερές και αισθητικά άρτιο ύφος του Πόε, την πρωτοτυπία του, καθώς και τη γνωστή του αίσθηση του χιούμορ. Το διήγημα είναι δοσμένο στη μορφή επιστημονικής κατάθεσης και θα δημοσιευόταν σε εφημερίδα, κάνοντας πολλούς ανθρώπους ν’ αναρωτιούνται για το αν αυτό που διάβασαν είναι όντως αυτό που θα λέγαμε «βασισμένο σε αληθινά γεγονότα».

Harry Clark (1919)
wikimediacommons.com

The Realm of the Unreal/ Το Βασίλειο του Φανταστικού, Ambrose Bierce (1890)

(Μπορείτε να το διαβάσετε εδώ: eastoftheweb.com)

I do not recall anything of what he did say. I thought his voice singularly rich and melodious, but it affected me in the same way as his eyes and smile. In a few minutes I rose to go. He also rose and put on his overcoat.

     “Mr. Manrich”, he said, “I am going your way”.

     “The devil you are!'” I thought. “How do you know which way I am going?

Δε θυμούμαι τίποτα από όσα είπε. Βρήκα τη φωνή του μοναδικά πλούσια και μελωδική, αλλά με επηρέασε, όπως και τα μάτια και το χαμόγελό του. Μετά από λίγα λεπτά, σηκώθηκα να φύγω. Σηκώθηκε κι αυτός και έβαλε το πανωφόρι του.

«Κ. Μάνριχ», είπε, «πηγαίνω προς την ίδια κατεύθυνση με εσάς».

«Μα την πίστη μου!» σκέφτηκα. «Πώς ξέρετε προς τα πού πάω;»

Μια σύντομη και ανατριχιαστική ιστορία του Ambrose Bierce. Συναντούμε τον πρωταγωνιστή μας την ώρα που προχωρά αμέριμνος με την άμαξά του, ώσπου πέφτει πάνω σ’ έναν παλιό του γνώριμο. Είναι ο μυστηριώδης Dr. Dorrimore. Κι αμέσως ο αφηγητής μάς δίνει να καταλάβουμε πως δε χαίρεται καθόλου που τον βλέπει, παρότι δεν το δείχνει. Για να μας εξηγήσει αυτή του την απέχθεια, μας γυρνά κάποια χρόνια πριν, όπου εξιστορεί τη γνωριμία του με τον συγκεκριμένο άνθρωπο και το πώς αυτή επηρέασε τη ζωή του. Όλη η αφήγηση αφήνει μια αίσθηση σύγχυσης, μέχρι την τελική ανακάλυψη του ήρωα, που στην ουσία κλείνει με μια ανησυχία για το μέλλον. Η ιστορία χρησιμοποιεί το πρότυπο του μυστηριώδη αγνώστου από την Ανατολή που κατέχει απόκρυφη γνώση για τον χαρακτήρα του Υπνωτιστή. Επίσης, θίγει το φαινόμενο του μαζικού Υπνωτισμού και του Υπνωτισμού διαρκείας… Αν και με κλασικά στοιχεία τρόμου, κάνει ένα ωραίο άνοιγμα προς την επιστημονική φαντασία!

The Hypnotist/ Ο Υπνωτιστής, Ambrose Bierce (1893)

(Μπορείτε να το διαβάσετε εδώ: online-literature.com)

By those of my friends who happen to know that I sometimes amuse myself with hypnotism, mind reading and kindred phenomena, I am frequently asked if I have a clear conception of the nature of whatever principle underlies them. To this question I always reply that I neither have nor desire to have. I am no investigator with an ear at the key-hole of Nature’s workshop, trying with vulgar curiosity to steal the secrets of her trade. The interests of science are as little to me as mine seem to have been to science.

Από τους φίλους μου εκείνους που τυχαίνει να γνωρίζουν ότι μερικές φορές αρέσκομαι στην ενασχόληση με τον υπνωτισμό, στο διάβασμα της σκέψης και στα συναφή φαινόμενα, συχνά ερωτώμαι για το αν έχω μια καθαρή εικόνα της φύσης της οιασδήποτε αρχής τα διέπει. Σ’ αυτή την ερώτηση πάντα απαντώ πως ούτε έχω κι ούτε ενδιαφέρομαι να αποκτήσω. Δεν είμαι ερευνητής με το αυτί στην κλειδαρότρυπα του εργαστηρίου της Φύσης, να προσπαθώ με χυδαία περιέργεια να κλέψω τα μυστικά της τέχνης της. Τα ενδιαφέροντα της επιστήμης μού είναι τόσο αδιάφορα όσο και τα δικά μου πρέπει να είναι για την επιστήμη.

Ο Υπνωτιστής είναι ένα σύντομο ανατριχιαστικό διήγημα του Ambrose Bierce. Πρωτοπρόσωπη αφήγηση απ’ την πλευρά ενός κάπως διαταραγμένου πρωταγωνιστή, ο οποίος έχει το χάρισμα του να υπνωτίζει. Αυτή την ιδιότητα την ανακάλυψε από μικρή ηλικία και από τότε τη χρησιμοποιεί για το δικό του όφελος, δείχνοντας χαρακτηριστική απάθεια σ’ όσους ενδεχομένως πληγώνει με τις πράξεις του. Βρισκόμαστε στα τέλη του 19ου αι., όπου ο Υπνωτισμός ασκεί τεράστια έλξη σε μελετητές του Παραφυσικού, ενώ διχάζει την Επιστημονική Κοινότητα. Το διήγημα πιάνεται γερά πάνω στον φόβο της κοινωνίας για το Άγνωστο, για το μυστήριο που τύλιγε τον Υπνωτισμό, αλλά και για το πώς θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για σατανικούς σκοπούς.

Ο συγγραφέας σε απόδωση του J. H. E. Partington
Wikimediacommons.com

Dracula/ Δράκουλας, Bram Stoker (1897)

(Μπορείτε να το διαβάσετε εδώ: gutenberg.org)

Something made me start up, a low, piteous howling of dogs somewhere far below in the valley, which was hidden from my sight. Louder it seemed to ring in my ears, and the floating motes of dust to take new shapes to the sound as they danced in the moonlight. I felt myself struggling to awake to some call of my instincts; nay, my very soul was struggling, and my half-remembered sensibilities were striving to answer the call. I was becoming hypnotised!

Chapter IV, Jonathan Harker’s Journal

Κάτι με έκανε να πεταχτώ, ένα αργό, παραπονεμένο ουρλιαχτό σκύλων κάπου πέρα μακριά από την κοιλάδα, εκεί όπου δεν μπορούσα να δω. Όλο και δυνατότερα ηχούσε στ’ αυτιά μου, καθώς τα αιωρούμενα μόρια της σκόνης έπαιρναν νέες μορφές υπό τον ίδιο ήχο χορεύοντας στο φεγγαρόφως. Έπιασα τον εαυτό μου να προσπαθεί ν’ ανταποκριθεί σε  κάποιο ενστικτώδες κάλεσμα. Όχι, η ίδια μου η ψυχή πάσχιζε και οι παλιές μου ευαισθησίες αγωνίζονταν να αποκριθούν στο κάλεσμα. Κάποιος με υπνώτιζε!

Κεφάλαιο Δ’, από το Ημερολόγιο του Τζόναθαν Χάρκερ

Ο Δράκουλας είναι το κλασικό και πολυδιαβασμένο έργο γοτθικού τρόμου του Bram Stoker. Κατά κάποιον τρόπο συγκεντρώνει όλα αυτά τα χαρακτηριστικά του βρικόλακα, όπως είχαν δοθεί στη μέχρι τότε Λογοτεχνία και Λαογραφία, και που θεωρούμε συνώνυμα ενός τέτοιου χαρακτήρα. Αν και στην εποχή του έγινε δεκτό ως μια ευχάριστη περιπέτεια –φαντάσου πόσο τρομερή ήταν η καθημερινότητα του Βικτωριανού ανθρώπου, ώστε να βάζει τον Δράκουλα στην ίδια κατηγορία με το Νησί των Θησαυρών, ας πούμε–, μετά τη μεταφορά του στον κινηματογράφο, έγινε φαινόμενο, θέτοντας τον κανόνα για τη Λογοτεχνία των βαμπίρ.

Όλη η ιστορία είναι δοσμένη με τη μορφή επιστολών, αποσπασμάτων από ημερολόγια κι εφημερίδες, τοποθετημένα σε χρονολογική σειρά. Η υπόθεση λίγο-πολύ γνωστή. Ο νεαρός δικηγόρος Τζόναθαν Χάρκερ επισκέπτεται κάποιον Κόμη Δράκουλα στην Τρανσυλβανία για να τον βοηθήσει με μια υπόθεσή του και φιλοξενείται στο κάστρο του στα Καρπάθια. Όσο περνάει ο καιρός, συνειδητοποιεί ότι είναι αιχμάλωτος του Δράκουλα και ανακαλύπτει πως ο οικοδεσπότης του είναι ένα φριχτό, αιμοβόρο τέρας. Τελικά, το σκάει από εκεί, ενώ ο Δράκουλας έχει ήδη σαλπάρει από τη Μαύρη Θάλασσα με προορισμό την Αγγλία. Εκεί, σε μια φιλήσυχη ακτή στα νοτιοανατολικά, παραθερίζουν δύο φίλες, η Λούσι και η Μίνα. Η Μίνα είναι η αρραβωνιαστικιά του Τζόναθαν. Η Λούσι δέχεται την πρόταση γάμου ενός απ’ τους μνηστήρες της. Ταυτόχρονα αρχίζει να εμφανίζει συμπτώματα μιας παράξενης ασθένειας και η υγεία της συνεχώς φθίνει. Ο ένας εκ των μνηστήρων που είναι γιατρός καλεί το καθηγητή του, γιατρό Βαν Χέσλινγκ, να διαλευκάνει την υπόθεση. Εκείνος υποψιάζεται πως τα συμπτώματα της κοπέλας οφείλονται στην επίδραση κάποιου βρικόλακα. Η Λούσι πεθαίνει και στη συνέχεια, κι η Μίνα εμφανίζει τα ίδια συμπτώματα. Ο Τζόναθαν έχει, στο μεταξύ, γυρίσει, οπότε όλοι μαζί προσπαθούν να πιάσουν και να σκοτώσουν τον Δράκουλα για να σώσουν τη Μίνα και κατ’ επέκταση τη Βρετανία από την ξένη απειλή.

O Bela Lugosi ως Κόμης Δράκουλας στην Κινηματογραφική μεταφορά του 1931
flickr.com

Αυτό που ίσως δε γίνεται αμέσως αντιληπτό είναι ο ρόλος που παίζει ο Υπνωτισμός σε διάφορα σημεία της ιστορίας και μάλιστα αποτελώντας βασικό στοιχείο της πλοκής. Όπως φαίνεται, μια κυρίαρχη δύναμη του βρικόλακα είναι το να υπνωτίζει τα θύματά του, ώστε να μην μπορούν να του αντισταθούν. Δεν πρόκειται για Ύπνωση με τη χρήση κάποιου μέσου, αλλά μάλλον για μια κατάσταση που προκαλείται απ’ το έντονο βλέμμα και την υποβλητικότητα της ίδιας της παρουσίας του Δράκουλα. Μέσω της Ύπνωσης, ο Δράκουλας μπορεί να μπαίνει στα μυαλά των θυμάτων του και να τα κατευθύνει, ακόμα κι όταν δεν είναι παρών. Ο Υπνωτισμός όμως γίνεται και το κλειδί για να εντοπίσει η παρέα μας τον Δράκουλα. Υπνωτίζοντας τη Μίνα που βρίσκεται ήδη κάτω από την επιρροή του Κόμη, ο Βαν Χέσλινγκ μπορεί, εκμεταλλευόμενος τη νοητική γέφυρα μεταξύ Μίνας και Δράκουλα, να μάθει μέσω της κοπέλας τις κινήσεις του τέρατος και να το εντοπίσει. Ο Stoker περνά ένα αμφίσημο μήνυμα για τον Υπνωτισμό: μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο για καλό όσο και για κακό. Η αντιμετώπιση του φαινομένου είναι εντελώς μεταφυσική βέβαια. Άλλο ένα ενδιαφέρον σημείο είναι ότι η δύναμη του Υπνωτισμού, με τη μορφή μιας ζωικής –σχεδόν σεξουαλικής– μαγνητικής έλξης, γίνεται από εδώ και πέρα απαραίτητο χαρακτηριστικό κάθε βρικόλακα που σέβεται τον εαυτό του! Αυτή τη μορφή Υπνωτισμού τη συναντάμε μέσα στον 20ο αιώνα και σήμερα σε πολλά έργα του είδους, όπως και σε ταινίες και σειρές που εξερευνούν τον μύθο των Βαμπίρ.

Mario and The Magician/ Ο Μάριο κι Ο Μάγος, Thomas Mann (1930)

(Μπορείτε να το διαβάσετε εδώ: 24grammata.com)

Freedom exists, and also the will exists; but freedom of the will does not exist, for a will that aims at its own freedom aims at the unknown. You are free to draw or not to draw. But if you draw, you will draw the right cards…

Η ελευθερία υπάρχει, όπως και η θέληση υπάρχει. Αλλά η ελευθερία της θέλησης δεν υπάρχει, γιατί μια θέληση που στοχεύει στην ίδια της την ελευθερία στοχεύει στο άγνωστο. Είσαι ελεύθερος να τραβήξεις ή να μην τραβήξεις. Αλλά αν τραβήξεις, θα τραβήξεις τις σωστές κάρτες…

Η νουβέλα του Thomas Mann εξιστορεί την εμπειρία μιας οικογένειας που κατά τη διάρκεια των διακοπών της στη Ν. Ιταλία, παρακολουθεί μια ιδιαίτερη παράσταση. Πρόκειται για μια επίδειξη των ικανοτήτων του περιπλανώμενου μάγου Cipolla, που εκτελεί μια σειρά από μαγικά κόλπα, στα οποία υπνωτίζει άτομα από το κοινό, υποχρεώνοντάς τα να τον υπακούν και βάζοντάς τα να εκτελούν όλο και πιο εξευτελιστικές πράξεις. Ο μάγος παρουσιάζεται ως ένα ασθενικό ανθρωπάριο που χρησιμοποιεί τις δυνάμεις του για να ασκεί επιρροή πάνω στο ανυποψίαστο κοινό. Η αίσθηση του έργου προκαλεί προοδευτική δυσφορία από την υπερεθνικιστική, κλειστοφοβική συμπεριφορά πολλών ντόπιων που εντοπίζει ο αφηγητής μας στη διαταραγμένη παράσταση του μάγου, στην οποία κανείς δεν μπορεί ν’ αντισταθεί. Το έργο αποτελεί απευθείας σχόλιο στον φασισμό που τότε κερδίζει δύναμη στην Ευρώπη: από το 1922 ο Μπ. Μουσολίνι κυβερνά την Ιταλία κυνηγώντας το αρχαίο ρωμαϊκό μεγαλείο, το 1925 ο αρχηγός του N.S.D.A.P, Α. Χίτλερ, εκδίδει το πολιτικό μανιφέστο του Ναζισμού, ο Αγών μου, στη Ρωσία ο Γ. Στάλιν το 1928 εφαρμόζει την κολεκτιβοποίηση της οικονομίας. Ο μάγος με τις υπνωτικές του ικανότητες συμβολίζει την έλξη που ασκεί η καθεστωτική προπαγάνδα στον κόσμο και τη σύνθλιψη της ατομικής θέλησης υπό το βάρος της κατευθυνόμενης μάζας.

Κι όμως, δεν είναι βγαλμένο από Οργουελική δυστοπία: Φασιστικό πόστερ απλωμένο στην πρόσοψη του Palazzo Braschi στη Ρώμη (1934).
flickr.com

Κόμικς – Κινούμενα σχέδια

Les Cigares du Pharaon- Les Aventures du Tintin/ Τα Πούρα του Φαραώ – Οι Περιπέτειες του Τεντέν, Hergé (1934)

Γαλλικά: issuu.com

Αγγλικά: epdf.pub

Ελληνικά – Κινούμενα σχέδια: youtube.com

-Et maintenant vous allez me dire pourquoi vous avez cherché à me tuer. Alors, répondez!

-C’est n’est pas moi, ce sont les yeux…

-Και τώρα θα μου πείτε γιατί προσπαθούσατε να με σκοτώσετε. Άντε, απαντήστε!

-Δεν ήμουν εγώ, ήταν τα μάτια…

Στην τέταρτη περιπέτεια του Τεντέν, ταξιδεύουμε στην Αίγυπτο και στην Ινδία, στα χνάρια μιας διεθνούς σπείρας εμπόρων οπίου. Σε κάποια σημεία της ιστορίας συναντάμε τον χαρακτήρα ενός φακίρη, ο οποίος φαίνεται πως έχει τη δύναμη να υπνωτίζει με το βλέμμα και τη μουσική που παίζει. Έτσι αναγκάζει έναν καθηγητή να σκοτώσει το Τεντέν παρά τη θέλησή του. Αφού αποτυγχάνει, στη συνέχεια προσπαθεί να υπνωτίσει τον ίδιο τον Τεντέν, αλλά και τον Μαχαραγιά της περιοχής, που είναι αντίθετος στο να παράγονται ναρκωτικά στην περιοχή του. Η νύξη στον Υπνωτισμό εδώ είναι πιο «καρτουνίστικη» και έχει τη χροιά του ανεξήγητου και επικίνδυνα εξωτικού. Αυτή η τελευταία ήταν μια δημοφιλής αντιμετώπιση του πολιτισμού της Ανατολής γενικά, μέσα από τα μάτια των Δυτικοευρωπαίων από την εποχή των Ανακαλύψεων, ή και από τον Μεσαίωνα ακόμα, ως τον 20ο αι. Ότι δηλαδή είναι δυνατό σ’ εκείνα τα μέρη να συμβαίνουν παράδοξα που δεν εξηγούνται μέσω του Χριστιανισμού και της Δυτικής Παράδοσης που εκείνοι γνώριζαν. Σαν η δύναμη του Θεού να μην φτάνει στους εξωτικούς αυτούς τόπους που είναι κτήμα άλλων θεοτήτων και δυνάμεων. Άλλο ένα ενδιαφέρον σημείο είναι η διαφορετική επίδραση που έχει το Υπνωτικό κάλεσμα στον Τεντέν και στον καθηγητή. Ο πρώτος, ως πιο δυνατός χαρακτήρας, φαίνεται να το ξεπερνά άμεσα, με το που του αποσπάσει κάτι την προσοχή, ενώ ο καθηγητής, παρότι δεν μπόρεσε να σκοτώσει τον Τεντέν, μιας και δεν το ήθελε, καταλήγει να τρελαίνεται.

O Tintin έρχεται αντιμέτωπος με τον ισχυρό φακίρη μέσα στην ινδική ζούγκλα
flickr.com

Δεν είναι το αντικείμενό μου, αλλά παρόλα αυτά, είναι λίγο-πολύ γνωστό ότι πολλοί υπερήρωες ή υπερκακοί έχουν την ικανότητα να υπνωτίζουν, να διαβάζουν και να ελέγχουν τη σκέψη κλπ (Dr. Strange, Black Widow, Magneto, Poison Ivy). Για την Αμερική, η δεκαετία του ’40 σημαδεύτηκε από τον Παγκόσμιο Πόλεμο και τη μάχη κατά του Ναζισμού. Και καθώς ήταν γνωστό ότι κορυφαία στελέχη των Ναζί ασχολούνταν με τον αποκρυφισμό, σε πολλές ιστορίες της εποχής έπαιζε το μοτίβο του κακού Ναζί, που χρησιμοποιούσε μαγικές υπνωτικές δυνάμεις για σατανικούς σκοπούς. Τη δεκαετία του ’50 και του ’60, ο Ψυχρός Πόλεμος και η γοητεία των κατασκόπων κατακλύζουν βιβλία και οθόνες. Ο υπνωτισμός εδώ χρησιμοποιείται από τους κακούς Σοβιετικούς για να κάνουν πλύση εγκεφάλου κλπ. Τη δεκαετία του ’60 και του ’70, εμφανίζονται δύο νέες τάσεις στον υπνωτισμό σε κόμικς της εποχής. Από τη μία, χρησιμοποιείται ως εργαλείο για ανάσυρση μνημών και θεραπεία τραυμάτων από τον πόλεμο (Κορέα, Βιετνάμ), από την άλλη, εξερευνάται στο πλαίσιο της αναβίωσης του εσωτερισμού, της αναζήτησης των ανατολικών φιλοσοφιών και της χρήσης παραισθησιογόνων για τη διεύρυνση της συνείδησης που χαρακτηρίζει την εποχή. Στη δεκαετία του ’80, ο υπνωτισμός, με τη μορφή της μαζικής πλύσης εγκεφάλου, αποτελεί κυρίως σχόλιο στον υλισμό και τη ματαιοδοξία της εποχής ή την κουλτούρα του στρατού. Τις επόμενες δεκαετίες, μάλλον ο υπνωτισμός συναντάται με όλες από τις παραπάνω μορφές, ενώ εξερευνάται η επιστροφή στις γοτθικές και βικτωριανές ρίζες του φαινομένου. Τελευταία, μπορεί να ειδωθεί και ειρωνικά, ως μια παρωδία του στερεότυπου του υπνωτιστή και του υπνωτιζόμενου, κυρίως σε κινούμενα σχέδια.

Ο Universo, DC Comics
Wikimediacommons.com

Κινηματογράφος

Das Kabinett des Dr. Caligari/ Το Εργαστήριο του Δρ. Καλιγκάρι (1920)

100 χρόνια πριν, κυκλοφόρησε αυτή η σπουδαία ταινία τρόμου του βωβού κινηματογράφου. Η ιστορία ξεκινά με έναν από τους ήρωες να εξιστορεί τα γεγονότα του παρελθόντος. Η πλοκή περιστρέφεται γύρω από τον Δρ. Καλιγκάρι, έναν υπνωτιστή που χρησιμοποιεί έναν υπνοβάτη ως όργανο για να διαπράττει φόνους. Όμως η συνέχεια της ιστορίας γίνεται σκοτεινότερη. Ο υπνωτισμός εδώ χρησιμοποιείται και πάλι ως μέσο ελέγχου και υπόταξης της θέλησης. Βρισκόμαστε άλλωστε στην κατεστραμμένη μετά τον πόλεμο Γερμανία, όπου όλα τα εθνικά και πολεμικά ιδανικά έχουν καταρρεύσει και βρίσκουν πρόσφορο έδαφος σε μοντέρνα αντιμιλιταριστικά έργα που ασκούν κριτική στη στρατιωτική πειθαρχία και στην καταπίεση της εξουσίας. Όσον αφορά την αισθητική της ασπρόμαυρης ταινίας, οι όγκοι και η γεωμετρία των μορφών και των σκηνικών είναι γωνιώδεις και παραμορφωμένοι, η εμφάνιση των ηθοποιών ορίζει τη vamp αισθητική και γενικά, τώρα ξέρουμε από πού εμπνέεται ο Tim Barton.

Black Magic/ Καλιόστρο (1949)

Η ταινία είναι βασισμένη στο μυθιστόρημα Joseph Balsamo του Αλεξάνδρου Δουμά, που αφηγείται την ιστορία του Κόμη Καλιόστρο. O Κόμης, που υποδύεται ο Orson Welles, είναι ένας ισχυρός υπνωτιστής, που από ασήμαντος τσιγγάνος, αφού διδάσκεται τις αρχές του Μεσμερισμού, γίνεται εξαιρετικά δημοφιλής και κερδίζει δόξα και χρήμα. Οι σκοποί του όμως δεν είναι αγνοί, καθώς χρησιμοποιεί τις δυνάμεις του για να πάρει εκδίκηση για το παρελθόν του, οργανώνοντας ένα σχέδιο ανατροπής του βασιλιά και της βασίλισσας της Γαλλίας. Σ’ όλη τη διάρκεια της ιστορίας χρησιμοποιεί τις υπνωτικές του δυνάμεις εναντίον όλων για τους ιδιοτελείς του σκοπούς, μέχρι να έρθει αντιμέτωπος με τις επιλογές του.

The Manchurian Candidate/ Κάτω από έναν άλλον ήλιο (1962)

Η ταινία όπου πρωταγωνιστεί ο Frank Sinatra βασίζεται στο ομώνυμο πολιτικό και ψυχολογικό θρίλερ, best seller της εποχής. Η υπόθεση αφορά έναν Αμερικανό στρατιώτη, πρώην αιχμάλωτο, που γυρίζοντας από τον πόλεμο της Κορέας, αντιμετωπίζει φριχτούς εφιάλτες. Αργότερα, αποκαλύπτεται πως έχει υπνωτιστεί από Κινέζους και Ρώσους πράκτορες ως εκτελεστής, συμμετέχοντας έτσι παρά τη θέλησή του σε μια κομμουνιστική συνωμοσία για την κατάληψη της κυβέρνησης των ΗΠΑ. Το φιλμ εξερευνά την περίπτωση ενός ανθρώπου που έχει υποστεί τόσο βαθιά ύπνωση, ώστε έχει κατασκευάσει ψεύτικες μνήμες, ένα αναληθές ηρωικό παρελθόν στο οποίο πιστεύει. Ενώ προσπαθεί να θυμηθεί τι πραγματικά του συνέβη στη Ματζουρία, πρέπει να καταλάβει ποιοι από τους γύρω του είναι φίλοι και ποιοι συμμετέχουν στη συνωμοσία και να μπορέσει να αναπρογραμματίσει το μυαλό του. Η ταινία έχει και νεότερη μεταφορά.

They Live/ Ζουν Ανάμεσα Μας (1988)

Η ταινία επιστημονικής φαντασίας του John Carpenter, αν και όχι ιδιαίτερα επιτυχής στην εποχή της, αποτελεί πλέον cult φαινόμενο και αγαπημένο σημείο αναφοράς των συνωμοσιολόγων. Βρισκόμαστε σε ένα δυστοπικό μέλλον (ή παρόν;), όπου ο ήρωάς μας, Νάδα, καταφτάνει σε μια αμερικανική μεγαλούπολη, προκειμένου να ζήσει το αμερικανικό όνειρο. Σύντομα, έρχεται αντιμέτωπος με τη σκληρή πραγματικότητα των ανθρώπων που ζουν στο περιθώριο. Κάπου εκεί, ανακαλύπτει μέσα σε μια εκκλησία ένα χαρτόκουτο γεμάτο με μαύρα γυαλιά. Όταν τυχαία φοράει ένα ζευγάρι από αυτά, συνειδητοποιεί ότι βλέπει τα πάντα γύρω του όπως πραγματικά είναι: πίσω από τις ελκυστικές διαφημίσεις βλέπει τώρα το πραγματικό μήνυμα: «υπάκουσε», «το χρήμα είναι ο θεός σου» κλπ. Αντίστοιχα, κοιτώντας τους ανθρώπους που περνούν γύρω του, βλέπει πως κάποιοι εξ αυτών είναι στην πραγματικότητα εξωγήινοι. Σιγά σιγά ανακαλύπτει την τρομερή πραγματικότητα: μια εξωγήινη φυλή έχει καταλάβει όλα τα γήινα κέντρα εξουσίας και εκπέμπει συχνότητες που υπνωτίζουν τον κόσμο, έτσι που να τους βλέπουν ως φυσιολογικούς ανθρώπους και να υπακούν στη θέλησή τους. Ο υπνωτισμός εδώ χρησιμοποιείται ως μέσο προπαγάνδας και επιβολής, ενώ η ταινία μάς προσκαλεί να βγάλουμε κι εμείς το πέπλο της ωραιοποιημένης πραγματικότητας και να δούμε τα μηνύματα που λαμβάνουμε όπως πραγματικά είναι.

Zoolander/ Ο Άρχοντας της Πασαρέλας (2001)

Το πιο ακριβοπληρωμένο αντρικό μοντέλο και όχι ιδιαίτερα ευφυής, Zoolander, υφίσταται πλύση εγκεφάλου, ώστε όταν ακούσει ένα συγκεκριμένο τραγούδι, να δολοφονήσει τον Πρωθυπουργό της Μαλαισίας.

Οι ταινίες της Disney μας έχουν δώσει μερικές αγαπημένες στιγμές υπνωτισμού. Στο Βιβλίο της Ζούγκλας (1967) –όπως και στην ομώνυμη ιστορία του Radyard Kipling–, ο Καα, το φίδι, υπνωτίζει τον Μόγλυ, με σκοπό να τον φάει. Για να το πετύχει αυτό τον τυλίγει σφιχτά, τον κοιτά βαθιά στα μάτια και του τραγουδά με ήρεμο και απειλητικό τρόπο: trust in me.

Στον Αλαντίν(1992), ο κακός Βεζίρης και μάγος Τζαφάρ υπνωτίζει τον Σουλτάνο με τη βοήθεια του μαγικού σκήπτρου του, ώστε να τον υποχρεώσει να του δώσει το χέρι της Τζασμίν.

Σειρές

Στοιχεία ύπνωσης εμφανίζονται σε πολλές σειρές, όπως σε επεισόδια της Ζώνης του Λυκόφωτος, των X-files, αλλά και στο Dr Who, όπου υπνωτικές ικανότητες έχει τόσο ο Δρ. όσο και ο προαιώνιος εχθρός του, The Master.

Freud/ Φρόυντ (2020)

Η νέα σκοτεινή σειρά του Netflix μας μεταφέρει στα νεανικά χρόνια του Δρ. Φρόυντ, όπου προσπαθεί ανεπιτυχώς να καθιερώσει τον υπνωτισμό ως αξιόπιστη ψυχοθεραπευτική μέθοδο. Παράλληλα, η Σαλώμη, ένα ισχυρό μέντιουμ με εύθραυστη υγεία, αποκτά φήμη στους βιενέζικους κύκλους για τις ικανότητές της. Οι δρόμοι των δύο θα διασταυρωθούν και θα ενώσουν τις δυνάμεις τους για την εξιχνίαση μιας σειράς από φριχτούς φόνους, που φαίνεται πως εκτελούνται με τελετουργικό τρόπο και κάτω από υπνωτική επιρροή. Καθώς οι δυο τους, με τη βοήθεια δύο αστυνομικών, εισέρχονται βαθύτερα στην πλεκτάνη του μυστηρίου, μιαρά μυστικά, ουγγρική μαγεία και συνωμοσίες έρχονται να περιπλέξουν την κατάσταση.

Όσοι περιμένουν να δουν μια σοβαρή μεταφορά της ζωής του Φρόυντ στα πρώτα του βήματα, θα απογοητευτούν. Αλλά όσοι μείνουν για μια ιστορία μυστηρίου με φόντο τη Βιέννη του 1880 και αρκετή φρίκη, θα ικανοποιηθούν αρκούντως. Παρότι εντελώς φανταστική, η ιστορία έχει αληθινά στοιχεία. Για παράδειγμα, ο Φρόυντ όντως έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στη Βιέννη. Πράγματι έκανε κατάχρηση κοκαΐνης και όντως στα νεαρά του χρόνια είχε εξερευνήσει τις δυνατότητες του υπνωτισμού για να καταλήξει όμως στο ότι δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως ασφαλής ψυχαναλυτική μέθοδος, όπως δείξαμε και στο Α’ μέρος του άρθρου. Επίσης, πράγματι γνώριζε μια Σαλώμη, την οποία εκτιμούσε ιδιαιτέρως και στην οποία μάλλον βασίζεται πολύ ελαφρά ο χαρακτήρας της σειράς. Πρόκειται για τη Lou Andreas-Salomé, Ρωσίδα ψυχαναλύτρια και συγγραφέα, την οποία όμως γνώρισε πολύ αργότερα στη ζωή του. Η πραγματική Salomé είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα προσωπικότητα με απίστευτη ζωή, για όποιον θέλει να μάθει περισσότερα γι’ αυτήν…

Κάπου εδώ σας αφήνω, ελπίζω με πλούσιο υλικό για διερεύνηση!

Παραμένετε σε Εγρήγορση!

Επιμέλεια κειμένου: Σοφία Νέστορα, Γλωσσολόγος & Επιμελήτρια κειμένων

προτεινουμε επίσης

1 comment

Μαρίνος Πολίτης 8 Ιουνίου 2020 - 2:56 ΜΜ

Πολύ ευχάριστο read, συνέχισε έτσι!

Reply

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά