Arthur Machen: Έξι πράξεις σε μια συμφωνία τρόμου

by Γιώργος Σκαγιάκος

Close your eyes
Breathe slow we’ll begin
To look together
For the Pan within”

Mike “The WaterBoys” Scott, The Pan Within

Ο μικρός Arthur Llewellyn Jones – όπως είναι το πραγματικό του όνομα – αγόρασε τις “Εξομολογήσεις ενός Άγγλου οπιοφάγου” του Τhomas De Quincy σε έναν σιδηροδρομικό σταθμό. Σε κάποιον άλλον πάλι, τις “Χίλιες και μια Νύχτες“. Τα χρήματα ήταν λίγα. Συνεχώς σώνονταν. Δανείστηκε τον “Δον Κιχώτη” από την βιβλιοθήκη της κυρίας Gwyn, ενώ ψάχνοντας στην τεράστια οικογενειακή βιβλιοθήκη, ανακάλυψε τις νουβέλες του “Waverley” [*], μια έκδοση τριών τόμων του γλωσσάριου της Γοτθικής αρχιτεκτονικής και έναν τόμο από τους πρώιμους με έργα του A. L. Tennyson.

Γεννημένος στην Ουαλία το 1863, ο Machen κέρδισε την φήμη του περιγράφοντας παράξενους, χθόνιους τρόμους “τραβώντας” ωστόσο μια ευδιάκριτη προσωπική γραμμή που τον ξεχωρίζει από όλους τους προκατόχους και σύγχρονους του. Ίσως αυτό ήταν που του στέρησε μια μεγαλύτερη αναγνώριση. Ίσως είναι αυτό ακριβώς που του δίνει μια ξεχωριστή θέση στο πάνθεον των συγγραφέων του Φανταστικού.Με ελάχιστες εξαιρέσεις, ο Arthur Machen σπάνια αναφέρεται στη γοτθική πεζογραφία. Ακόμη περισσότερο μνημονεύεται αρκετά δυσδιάκριτα στην σύγχρονη λογοτεχνία μυστηρίου και τρόμου.

Βλέπετε, τα κείμενα του δεν φιλοξενούν ομιλούντες σκελετούς, πτώματα που αποσυντίθεται, ούτε φαντάσματα που το κεφάλι τους λείπει. Τα κείμενα του δεν στρέφονται στις πλέον εξελιγμένες μορφές φρίκης όπως εκείνης του Lovecraft, του Hogdson ή του Chambers των οποίων οι  μεταλλαγμένοι που πλησιάζουν τρεκλίζοντας , οι  απέθαντοι που βρωμάνε αποσύνθεση και τα Θεϊκά τερατουργήματα, άλλαξαν την ροή της Λογοτεχνίας του Φανταστικού κατά τον 20 αιώνα.

Οι τρόμοι του Arthur Machen δεν είναι “μεγαλειώδεις” σαν εκείνους του Lovecraft. Δεν έχουν την “περιπέτεια” του Hodgson και είναι αφιλόξενοι για τον “ρομαντισμό” του Chambers. Είναι καλά κρυμμένοι, δόλιοι και αναδύονται  μόνο για μια στιγμή. Τόσο σύντομοι τρόμοι που ο βιαστικός αναγνώστης ίσως τους προσπεράσει θεωρώντας ότι βίωσε μια λανθάνουσα κατάσταση του “παράξενου”, είτε θα συνεχίσει την ανάγνωση χωρίς καν να τους εντοπίσει. Η υπομονή ανταμείβεται από τον Machen.

Έχοντας καίριες επιρροές από τους παραπάνω συγγραφείς, δημιούργησε ένα προσωπικό ύφος, ένα μείγμα κέλτικου παγανισμού με χριστιανικό γνωστικισμό, οι ιστορίες του Machen καταδύονται στο σκοτεινό υποσυνείδητο της Ανθρωπότητας, ψάχνοντας και ανακαλύπτοντας υπόγειες τερατωδίες. Υπήρξε τόσο επιδραστικός ώστε μεταγενέστεροι συγγραφείς του Φανταστικού αναφέρονται σε αυτόν και στα έργα του έμμεσα ή άμεσα.

Σε μια εκδοχή της “Βιβλιοθήκης της Βαβέλ”, ο Jorge L. Borges περιλαμβάνει την ιστορία “The Shining Pyramid” ανάμεσα σε έργα που αποτελούν ένα παγκόσμιο κώδικα συνεννόησης μεταξύ των ανθρώπων, ενώ περιλαμβάνει την ιστορία “The three Impostors” ανάμεσα στα προσωπικά 100 καλύτερα βιβλία του. Η νουβέλα του “The Great God Pan” έχει χαρακτηριστεί από τον Stephen King ως “η καλύτερη ιστορία Τρόμου της Αγγλικής Γλώσσας”. Δεν γνωρίζω τι νόημα θα είχε να αραδιάσω κάμποσες ακόμα διθυραμβικές κριτικές για έναν άνθρωπο του βεληνεκούς του Machen. Μάλλον κανένα νόημα, αφού οι Τρόμοι του συνεχίζουν και θα συνεχίζουν να ζουν γύρω μας και μέσα μας, για όσο καιρό θα είμαστε δεμένοι στην δυαδικότητα της  φύσης μας: Στο Καλό και το Κακό. Στη Σάρκα και στο Πνεύμα.

Πριν ξεκινήσω την αντίστροφη αρίθμηση, θα ήθελα να αναφέρω ότι από την λίστα έχει εξαιρεθεί η νουβέλα “Ο Μέγας Θεός Παν”. Σε καμιά περίπτωση η εξαίρεση δεν σημαίνει την κατωτερότητα της σε σχέση με τις ιστορίες που ακολουθούν. Το αντίθετο, θεωρώ η συγκεκριμένη νουβέλα είναι ένα τελείως ξεχωριστό έργο και θα άξιζε μια δική της αποκλειστική παρουσίαση. Στο μέλλον… Προς το παρόν οι Waterboys τραγουδούν για τον Μέγα Θεό Πάνα.

Ας ξεκινήσουμε λοιπόν:

6. The Shining Pyramid (1895) / Out Of The Earth (1924)
Η λαμπερή Πυραμίδα / Από τα Βάθη των Αιώνων

(Περιλαμβάνονται : Ο Μέγας Θεός Παν – Μετ. Θ. Σακκέτας / εκδ. Αίολος 1989,1993)

Από μόνες τους καμιά από τις δύο αυτές ιστορίες δεν μπορούν να σταθούν ως αυτόνομα αριστουργήματα. Προσαρτόμενες όμως, όμως στην Μυθολογία του  Κόσμου των “Μικρών Ανθρώπων” (μαζί με την “Μαύρη Σφραγίδα” και το Κόκκινο Χέρι) σχηματίζουν μια αρκετά “ενοχλητική” εικόνα για την πρωτόγονη φυλή των αιμοδιψών τρωγλοδυτών που μαστίζουν μια απομονωμένη αγροτική περιοχή της Ουαλίας.
Και οι δύο ιστορίες -παρά την ηλικιακή διαφορά τους- εμφανίζουν ένα δεσμό πνευματικής φύσεως μεταξύ των σύγχρονων ανθρώπων και των πρωτόγονων πλασμάτων. Κάπως έτσι αυτά τα τρολλ ενσωματώνουν την ανθρώπινη βία, την σκληρότητα και την χαώδη συμπεριφορά, χαρακτηριστικά κοινά με την “μοντέρνα” ανθρωπότητα. Στην ιστορία “Από τα βάθη των αιώνων”, η παρουσία τους προτρέπει μια ομάδα παιδιών να γίνουν κτηνώδη τρομοκρατώντας τους θεατές ενώ στην “Λαμπερή πυραμίδα”, τα πρωτόγονα τρολλ, απαγάγουν μια νεαρή γυναίκα, την βασανίζουν και τελικά την καίνε ζωντανή υπό τους τύπους μιας ανθρωποθυσίας ενώ σε κάποιο ενδιάμεσο σημείο, ο Machen υπονοεί και τον ομαδικό βιασμό της. Υπονοεί γιατί η άμεση αναφορά σε τέτοιες πρακτικές θα καθιστούσαν την έκδοση της ιστορίας, απαγορευτική.
O Machen, όχι με ξεκάθαρο τρόπο, δίνει στους “νάνους” του, τα χαρακτηριστικά των αρχετυπικών δαιμόνων που μαστίζουν την ανθρωπότητα όπως τον Πόλεμο, τον εγωισμό, την απληστία, το μίσος. Το Κακό που υποκρύπτεται κάτω από το πνεύμα μας απολίτιστο και αδάμαστο. 

5. The Red Hand (1895) / Το Κόκκινο Χέρι

(Περιλαμβάνεται : Ο Κόσμος των Σκιών – Μετ. Νίκος Κανακάρης / εκδ. terranova 2000)

Όπως και στη “Λαμπερη Πυραμίδα”, o Ντετέκτιβ Dyson αναλαμβάνει την περίεργη περίπτωση της άγριας δολοφονίας ενός Λονδρέζου τζέντλεμαν που πεθαίνει από ένα μαχαίρι που έχει κατασκευαστεί από πυρόλιθο και η σωρός του βρίσκεται κάτω από ένα γκράφιτι που σχηματίζει μια κόκκινη γροθιά. Οι υποψίες πέφτουν σε ένα μαφιόζο που ως σημάδι του έχει μια παρόμοια γροθιά (εκείνη που ο αντίχειρας περνά ανάμεσα από τα δύο πρώτα δάκτυλα ) και το μαχαίρι υποδηλώνει κάποιου είδους τελετουργικό. Όμως ο Dyson γνωρίζει την ύπαρξη των “μικρών ανθρώπων” και υποψιάζεται την σύνδεση αυτής της υπόθεσης με εκείνη της “Λαμπερής Πυραμίδας” Αναζητεί στοιχεία που θα τον οδηγήσουν στο δολοφόνο για να ανακαλύψει μια ιστορία προδοσίας, αποστροφής και εκδίκησης.

4.The Novel of the White Powder (1896) – H Νουβέλα της Άσπρης Σκόνης

(Περιλαμβάνεται : Ο Μέγας Θεός Παν – Μετ. Θ. Σακκέτας / εκδ. Αίολος 1989, 1993)

Η πλέον φρικτή ιστορία του Machen αντλεί έμπνευση από τoν Edgar Allan Poe και την τρομερή ιστορία του “The Facts in the Case of M.Valdemar” (1845, Τα γεγονότα στην Υπόθεση του κ. Βάλντεμαρ – Πρόωρη Ταφή και άλλες δύο μακάβριες ιστορίες- μετ. Παπαντωνόπουλος Μιχάλης / εκδ. Ars Nocturna,2015), όπου ένας άντρας υπνωτίζεται την στιγμή του θανάτου του και του οποίου η ψυχή παγιδεύεται για μήνες στο νεκρό σώμα του. Aδιαφιλονίκητα Λαβκραφτική ιστορία, αφού  και οι δύο, E. A. Poe και A. Machen, “δανείζουν τις υπηρεσίες τους ” στο διήγημα του H.P Lovecraft, “Cool Air” (1926) – Παγωμένος Αέρας  (Αρουραίοι μέσα στους τοίχους, μετ. Μαστακούρης Θωμάς / Αίολος, 2012), ενώ ταυτόχρονα χρησιμοποιεί το βασικό προσχέδιο από μια εκπληκτική ιστορία του Sheridan Le Fanou με τίτλο “Green Tea” (δυστυχώς δεν έχει μεταφραστεί ) όπου η κατανάλωση πράσινου τσαγιού (αναμεμειγμένο με όπιο, κοκαΐνη και άλλες ουσίες) από τον ήρωα του Le Fanou, άθελα ενεργοποιεί το τρίτο του Μάτι που τον οδηγεί στην αυτοκτονία.
Εδώ όμως, στην ιστορία του Machen ο εργασιομανής φοιτητής Νομικής, αποκαμωμένος από την εξάντληση παίρνει μια συνταγή φαρμάκων. Εντάξει, θα πρέπει να το διαβάσετε για να το ανακαλύψετε αλλά ας πω απλώς ότι στην ιστορία εμπλέκονται παγανιστικές τελετουργίες και μια Συγκέντρωση Μαγισσών (Witches’ Sabbath). H “Νουβέλα της άσπρης σκόνης” γίνεται ιδιαίτερα τρομακτική όταν ο φοιτητής εθίζεται από τα φάρμακα που πήρε. Πραγματικά μία από τις καλύτερες ιστορίες του Machen.

3. The Inmost Light (1894) – To Εσώτατο Φως

(Περιλαμβάνεται : Ο Κόσμος των Σκιών – Μετ. Νίκος Κανακάρης / εκδ. terranova 2000)

Σαφώς εμπνευσμένος ο Machen από το “The Strange Case Of Dr. Jekyll and Mr. Hyde” (1886, Δόκτωρ Τζέκυλ και Κύριος Χάϊντ, μετ. Καλοπίσης Θ. / Αίολος, 2004)  του Robert L. Stevenson, σκιαγραφεί το πορτραίτο μιας γυναίκας της οποίας η νεκροψία αποκαλύπτει ένα εγκέφαλο πολύ κατώτερο του ανθρώπινου. Tον περιγράφει ως ζωώδη και ασταθή. Η σύζυγος ενός περίεργου ερευνητή του μεταφυσικού, εξαφανίζεται από την καθημερινότητα. Κάποιοι την παρατηρούν να στέκεται πίσω ένα ψηλό παράθυρο του σπιτιού της. Το πρόσωπο της αναμφισβήτητα δεν είναι πλέον ανθρώπινο. Ο αναγνώστης μπορεί να μαντέψει εύκολα την λύση αυτού του γρίφου. Οι υπαινιγμοί όμως είναι ιδιαίτερα ενοχλητικοί.

2. The Terror ( 1917) – Ο Τρόμος

(Ο Τρόμος – Μετ. Παπαιωάννου Χρ. / εκδ. Αίολος , 1992 )

Πρόκειται ίσως γα την διασημότερη Νουβέλα του Arthur Machen. Τούτη η “Άνθρωπος εναντίον Φύσης” ιστορία, αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για το διήγημα “Τα Πουλιά” ( The Birds, 1952 ) της Daphne Du Maurier, το οποίο οδήγησε τον Alfred Hitchcock να σκηνοθετήσει την ομώνυμη ταινία (σαν μια χαλαρή διασκευή βέβαια). Οι κτηνώδεις φόνοι ανυποψίαστων ανθρώπων κατά την διάρκεια του Α’ παγκοσμίου πολέμου, σοκάρουν και αποπροσανατολίζουν την Αστυνομία, η οποία ανήμπορη να λύσει το μυστήριο, εμπλέκει τον Στρατό αλλά και κυβερνητικά κλιμάκια στην έρευνα που αρχικά “δείχνει” ότι πρόκειται για έργο Γερμανών σαμποτέρ. Όμως τα γεγονότα δεν συμφωνούν καθώς οικογένειες ολόκληρες ξυλοκοπούνται στην αυλή τους, από πρόβατα, ενώ άνθρωποι πηδούν σε γκρεμούς για να σωθούν από σμήνη μελισσών και αεροπλάνα καταρρίπτονται από σμήνη εξοργισμένων πτηνών. Η Φύση εκδικείται την χυδαιότητα της βιομηχανίας του πολέμου. Η αυθεντική – αν μπορεί να ειπωθεί κάτι τέτοιο –  μορφή του “Τρόμου” εκδόθηκε το 1917 και έχει το μέγεθος μιας σχετικά μικρής νουβέλας. Ωστόσο, την ίδια χρονιά, μια συντομευμένη μορφή της ιστορίας δημοσιεύεται στο περιοδικό “Century” με τίτλο “The Coming of the Terror“.  Ενώ δεν έχει μεταφραστεί στα ελληνικά, την προτείνω ανεπιφύλακτα, καθώς θεωρώ πως είναι περισσότερο “ξεκάθαρη” και “τακτοποιημένη” και δίνει στον αναγνώστη εντονότερα, το αποτέλεσμα που θα ήθελε ο Machen.

1.The White People (1904) – Οι Λευκοί Άνθρωποι

(Περιλαμβάνεται : Η Νουβέλα της Μαύρης Σφραγίδας – μετ. Παπαιωάννου Χρ. / εκδ. Αίολος, 1995) 

Η καλύτερη ιστορία απ’όλες τις διηγήσεις του Machen και δεύτερη καλύτερη όλων των εποχών σύμφωνα με τον Lovecraft, ακολουθεί το ημερολόγιο ενός κοριτσιού και μέσω του οποίου, ο αναγνώστης βιώνει την σταδιακά κλιμακούμενη αποπλάνηση του από μια αρχαία αίρεση μαγισσών. Η αλήθεια είναι ότι η συγκεκριμένη ιστορία δεν απευθύνεται σε όλους αφού υπάρχουν αρκετοί αναγνώστες που την βρήκαν αρκετά δύσκολη στην ανάγνωση της.  Υπάρχουν, για παράδειγμα, επτά ή οκτώ σελίδες κειμένου χωρίς καμιά απολύτως εναλλαγή παραγράφου.

Δύο Λονδρέζοι συζητούν για την φιλοσοφική φύση του Κακού. Ο ένας υποστηρίζει ότι το Κακό μπορεί να είναι ταυτόχρονα “άσχημο” αλλά και” Όμορφο” Πραγματικά ένα εκπληκτικό κομμάτι της ιστορίας, ακόμη και αν διαβαστεί ως αυτόνομο. Όταν ο δεύτερος του ζητά ένα παράδειγμα, παρουσιάζει ένα σημειωματάριο που άνηκε σε ένα  κορίτσι που βρέθηκε νεκρό σε ένα Ουαλικό δάσος. Το σημειωματάριο είναι ένα ημερολόγιο που το κορίτσι έγραφε τις παιδικές του εμπειρίες. Μιλά για  ιστορίες αρχαίων λατρειών, ιστορίες που διηγούταν η νταντά της και που υπονοείται ότι η ίδια ήταν μέλος, για την ανακάλυψη μιας κρυμμένης διάστασης ανάμεσα στα άγρια βάτα, για την σπλαχνικότητα και την συμπάθεια που έδειχνε για μια γυναίκα που οι άνθρωποι έκαψαν στην πυρά γιατί ζευγάρωσε με φίδια. Γράφει συνεχώς  για την επιστροφή της σε κείνη την κρυμμένη διάσταση κατανοώντας ότι πρέπει να πάρει μέρος και η ίδια σε τελετουργικά και τελικά καθώς τα χρόνια έχουν περάσει και το κορίτσι έχει φτάσει στην εφηβεία, εκτελεί το απαγορευμένο τελετουργικό και εισέρχεται στην στον πυρήνα της λατρείας όπου και απορροφάται ψυχή τε σώματι.

“There are strange things lost and forgotten in obscure corners of the newspaper.”

Arthur Machen, The White People and Other Stories

Μα και η ιστορία απορροφά τον αναγνώστη καθώς είναι χυμώδης, αισθησιακή μα και υπνωτιστική. Πιο ολοκληρωμένη απ’όλες σε όλα τα επίπεδα ρέει σαν πηγαίο νερό εν μέσω καύσωνα. Μα και ο αναγνώστης, ακριβώς όπως η νεαρή πρωταγωνίστρια, δεν μπορεί να μην γοητευθεί από την ομορφιά του απόλυτου κακού και δεν γίνεται – όχι τουλάχιστον πριν από το μυστηριώδες και ολίγον “κρυψίνους” τέλος της ιστορίας- να καταλάβει την πραγματική της θανάσιμης επιλογής της.

O J. T. Joshi περιέγραψε το ημερολόγιο σαν ένα σενάριο που σκέφτηκε ο H. P. Lovecraft και το έδωσε για να το γράψει ο James Joyce. Ο ίδιος ο Lovecraft χρησιμοποίησε τεχνικές αλλά και ορολογία από τους “Λευκούς Ανθρώπους” στις διηγήσεις των μύθων του Κθούλου, ενώ ο Guillermo Del Toro άντλησε την βασική δομή του διηγήματος για να δημιουργήσει το φιλμ Pan’s Labyrinth.

Τα βιβλία που αναφέρονται στο άρθρο

From the olden days and up through all the years
From Arcadia to the stone fields of Inisheer
Some say the Gods are just a myth
But guess who I’ve been dancing with
The great god Pan is alive..

Mike “The Waterboys” Scott, The Retutn of The Pan

[*] The Waverley Novels : Σειρά από έργα του Sir Walter Scott που εκδόθηκαν αρχικά ανώνυμα. Χωρίς πατρότητα λοιπόν, από το 1814 που ξεκίνησε η έκδοση των ιστοριών, μέχρι και το 1827 που ο Scott αποκάλυψε την ταυτότητα του συγγραφέα, η σειρά υιοθέτησε το όνομα της πρώτης νουβέλας “Waverley”.
Για μια σειρά ετών που ξεπερνά τα εκατό, οι νουβέλες αυτές ήταν οι πλέον δημοφιλείς και πολυδιαβασμένες σε ολόκληρη την Ευρώπη. Ανάμεσα τους ξεχωρίζουν, ο Ιβανόης (Ivanhoe) o Ρομπ Ρόϊ (Rob Roy) και το περίφημο Κενιλγουώρθ (Kenilworth).

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα., συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά