Baba Yaga: Μια αρχαία ιέρεια της μαγείας στα ρωσικά παραμύθια

by Γιώτα Χουλιάρα

«Πριν από πολλά, πολλά χρόνια, στα όρη της Κριμαίας, εκεί που η οροσειρά χαμηλώνει απότομα προς τη Μαύρη Θάλασσα, ζούσε μια ισχυρή μάγισσα. Ήταν μια από τις Ιέρειες της Αρχαίας Θρησκείας και των Φιδιών. Υπηρετούσε πιστά τη Μεγάλη Μητέρα, τη Γαία. Ως άλλη Μήδεια, ερωτεύτηκε έναν άνδρα θνητό που πρόδωσε την αγάπη της και την έκανε να χάσει την ομορφιά της, όχι όμως και τη δύναμη της. Από τότε τριγυρνάει στα σκοτεινά δάση και τιμωρεί όποιους δεν αγαπούν. Αλλά μπροστά στην αληθινή αγάπη υποκλίνεται, γιατί είναι η μόνη μαγεία που θεραπεύει τη σκληρή ψυχή της. 
Το όνομα της είναι Baba Yaga….»*

H ιστορία της Baba Yaga χάνεται στα βάθη του χρόνου. Οι περισσότεροι την έχουν ξεχάσει. Άλλοι την έχουν συνδέσει με ό,τι άκουσαν στα παραμύθια. Όμως, οι γιαγιάδες στα χωριά κάτω από τα Καρπάθια γνωρίζουν την αλήθεια. Τη ψιθυρίζουν κρυφά στα εγγόνια τους τα βράδια, την ώρα που τους λένε ιστορίες, και τα προετοιμάζουν για την ημέρα που θα συναντήσουν την αρχαία μάγισσα στο δρόμο τους.

Στα παραμύθια των Σλάβων και των Ρώσων, η Baba Yaga (Ба́ба-Яга́ στα ρώσικα και Yezibaba στα σλοβάκικα) είναι ένα πνεύμα του δάσους, μια γριά μάγισσα, παραμορφωμένη και άσχημη στην όψη. Πετάει στον αέρα μέσα σε ένα γουδί, χρησιμοποιώντας το γουδοχέρι για τιμόνι, ενώ σβήνει τα ίχνη πίσω της με μια σκούπα από ασημένια σημύδα. Ζει στα σκοτεινά και παγωμένα δάση και η ξύλινη καλύβα της ισορροπεί πάνω σε δυο αποκρουστικά πόδια από κοτόπουλο. Ο φράχτης γύρω της είναι φτιαγμένος από ανθρώπινα οστά και κρανία. Σύμφωνα με το θρύλο, η καλύβα περιστρέφεται και η είσοδος δεν εμφανίζεται μέχρι, όποιος επιθυμεί πραγματικά να εισέλθει, να πει τη μαγική φράση: «Γύρνα την πλάτη σου στο δάσος και στρέψου σε εμένα».

“Baba Yaga” book, 1915

Η Baba Yaga μπορεί να βοηθήσει ή να εμποδίσει εκείνους που την συναντούν ή την αναζητούν και μπορεί να διαδραματίσει άλλοτε ένα ρόλο μητέρας και άλλοτε το ρόλο της γριάς τιμωρού, ενώ έχει άμεση σύνδεση με την άγρια φύση των δασών. Σύμφωνα με το έργο «Morphology of the tale» (που εκδόθηκε στο Leningrad το 1928) του σοβιετικού λαογράφου και ερευνητή Vladimir Propp, η Baba- Yaga εμφανίζεται άλλοτε ως δότης, άλλοτε ως κακό στοιχείο και, τις περισσότερες φορές, εντελώς διφορούμενη. Πρόκειται ουσιαστικά για μια αμφιλεγόμενη προσωπικότητα, όπως άλλωστε και η γυναικεία ψυχοσύνθεση. Η σλαβική και ρωσική λαογραφία αναφέρει πως καλό είναι να μην της έχουμε εμπιστοσύνη, ενώ σε διάφορες περιοχές λέγεται ότι της αρέσει να τρώει παιδιά, τα οποία κάποιες φορές απαγάγει και τα χρησιμοποιεί για σκλάβους. (Σ΄αυτή τη τελευταία περίπτωση, η Βaba Yaga συγχέεται με τη Λάμια της ελληνικής λαογραφίας, αλλά και με τη Γριά Μάγισσα στο γνωστό γερμανικό παραμύθι Hansel and Gretel.)

Ο μύθος λέει πως όσοι την αναζητήσουν, για να μπορέσουν να ανταποκριθούν στις δοκιμασίες που τους θέτει, θα πρέπει να βασιστούν στην εξυπνάδα τους και, το κυριότερο, να διαθέτουν αγνή καρδιά. Σύμφωνα με άλλες παραλλαγές των μύθων και θρύλων της ρωσικής λαογραφίας, η Baba Yaga γερνάει κατά ένα χρόνο κάθε φορά που της κάνουν μια ερώτηση, γι’ αυτό και απεικονίζεται ως κακάσχημη γριά μάγισσα, ενοχλημένη από τις πολυάριθμες ερωτήσεις των ανθρώπων. Ο μόνος τρόπος για να γλιτώσει τα γηρατειά είναι η παρασκευή ενός αφεψήματος από γαλάζια τριαντάφυλλα. Λέγεται δε ότι οι ήρωες που της προσφέρουν τα γαλάζια τριαντάφυλλα ως δώρο κερδίζουν το δικαίωμα να κάνουν ευχές.

Όπως αναφέρει ο συγγραφέας Andreas Johns στο βιβλίο του με τίτλο: «Baba Yaga. The Ambiguous Mother and Witch of the Russian Folktale», η Βaba Yaga εμφανίζεται με τρεις μορφές: ως δότρια, ως κακιά μάγισα- τιμωρός και ως διφορούμενος χαρακτήρας που αντιδρά ανάλογα με τον ήρωα που θα την αναζητήσει. Ο διαχωρισμός αυτός, σύμφωνα με τον Johns, έχει να κάνει και με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της εκάστοτε ιστορίας, την ηλικία, αλλά και το φύλο του πρωταγωνιστή. Στις περιπτώσεις που στην ιστορία πρωταγωνιστούν παιδιά, η Baba Yaga είναι μια μητρική φιγούρα, που ενίοτε μπορεί να αποδειχθεί σκληρή, όπως σκληρή ενδέχεται να είναι και η εκπαίδευση τους. Όταν ο πρωταγωνιστής είναι ένας νεαρός άντρας, η Baba Yaga είναι αρνητική και συχνά μπορεί να εξελιχθεί σε απειλητική γι΄αυτόν παρουσία, ενώ όταν στην ιστορία πρωταγωνιστεί κάποιο νεαρό κορίτσι, η Baba Yaga, παρά τις δοκιμασίες που θα θέσει, θα αποδειχθεί πολύτιμος αρωγός.

Ενδεχομένως, η παραπάνω διαφοροποίηση να οφείλεται και σε στοιχεία της ρωσικής και σλαβικής κουλτούρας, όπου τα αγόρια απομακρύνονταν από τη μητέρα για να ακολουθήσουν έναν άλλον ρόλο, αυτόν του πολεμιστή, ενώ τα κορίτσια έμεναν κοντά της για να εκπαιδευτούν μέχρι τη στιγμή που θα μπορούσαν να παντρευτούν τον εκλεκτό της καρδιά τους.

Vasilisa the Beautifyl source:https://www.deviantart.com/perlamarina/art/Vasilisa-533471138

Χαρακτηριστικό παράδειγμα μελέτης της Baba Yaga αποτελεί το γνωστό ρωσικό παραμύθι Vasilisa the Beautiful (στα ρώσικα Васили́са Прекра́сная) το οποίο συνέλεξε και δημοσίευσε στη συλλογή των ρωσικών λαϊκών παραμυθιών (στα αγγλικά: Russian Folk Tales και στα ρώσικα: Народные Русские Сказки) ο λαογράφος και ιστορικός Alexander Afanasyev. Στο συγκεκριμένο παραμύθι, η Baba Yaga, αν και εμφανίζεται σκληρή στις δοκιμασίες που ζητάει να εκπληρωθούν, στην πραγματικότητα δίνει στην ηρωίδα όλα τα απαραίτητα στοιχεία προκειμένου να επιτύχει αυτό που επιθυμεί, ένα καλό και ευτυχισμένο γάμο. Στο παραμύθι ως βοηθοί της γριάς μάγισσας εμφανίζονται και τρεις καβαλάρηδες, ένας ντυμένος στα λευκά, ο δεύτερος ντυμένος στα κόκκινα και ο τρίτος στα μαύρα και αντιπροσωπεύουν τη Μέρα, τον Ήλιο και τη Νύχτα αντίστοιχα, παραπέμποντας σε παλαιότερα παγανιστικά στοιχεία της προ-χριστιανικής Ευρώπης όπου κυριαρχούσε η ηλιακή λατρεία, αλλά και στη δοξασία ότι οι μάγισες μπορούσαν να ελέγχουν τις εναλλαγές της μέρας και της νύχτας.

Άλλο παραμύθι της ρωσικής λογοτεχνίας, στο οποίο η Βaba Yaga παρουσιάζεται ως αρωγός, είναι το παραμύθι Vasilisa the Wise (στα ρώσικα Василиса Премудрая), το οποίο είναι γνωστό και ως The Frog Princess ή Tsarevna Frog (τον τίτλο Tsarevna τον έδιναν στην κόρη του Τσάρου). Σ΄αυτή την ιστορία η Βaba Yaga βοηθάει τον πρίγκιπα Ιβάν να παντρευτεί την εκλεκτή της καρδιάς του, την οποία ο μοχθηρός γέρος Koschei είχε μεταμορφώσει σε βάτραχο.  Αντίθετα,  στο παραμύθι The Magic Swan Geese (στα ρώσικα Гуси-лебеди), η Βaba Yaga παρουσιάζεται ως η κλασσική αρχετυπική φιγούρα της μάγισσας, η κρόνια ενσάρκωση της θηλυκής πλευράς, η οποία απαγάγει παιδιά για να τα μαγειρέψει.

Τhe Old Hag (source: https://www.artstation.com/artwork/ly0ZY)

Όπως είναι φυσικό, η διφορούμενη και άκρως τρομαχτική φιγούρα της Baba Yaga ξέφυγε από τα στενά πλαίσια της ρωσικής λαογραφίας και μυθολογίας και μέσω της συλλογής του Alexander Afanasyev, που μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες, εισήλθε και στην αγγλοσαξονική παράδοση για να συναντήσεις τις γριές μάγισσες και τις άσχημες hag. Είδαμε λοιπόν την Baba Yaga να εισβάλλει στον κινηματογράφο και να εμφανίζεται στη ταινία Hellboy, του 2019. Οι λάτρεις όμως του ομώνυμου κόμικ γνωρίζουν πως η γριά μάγισσα από τη Ρωσία είχε κάνει ήδη την εμφάνισή της το 1996 στο αντίστοιχο βιβλίο κόμικ με τίτλο:«Hellboy: Wake the Devil».

Η Baba Yaga εμφανίζεται και στη σειρά ταινιών John Wick. Για την ακρίβεια ως Baba Yaga αναφέρεται ο ίδιος ο πρωταγωνιστής, τον οποίον ενσαρκώνει ο Keanu Reeves, σε μια προσπάθεια του σκηνοθέτη να στηρίξει το ρώσικο παρελθόν του ήρωα. Μάλιστα, σε μια σκηνή στη βιβλιοθήκη βλέπουμε τον John Wick να αναζητάει το βιβλίο του Alexander Afanasyev με τα λαϊκά ρωσικά παραμύθια. Όμως εδώ ο σεναριογράφος της ταινίας φαίνεται να αγνοεί τη διαφορά ανάμεσα στη Baba Yaga και τον ρωσικό μπαμπούλα (στα αγγλικά bogeyman) που στη ρώσικη γλώσσα είναι babayka.

Η λέξη babayaka, δηλαδή ο μπαμπούλας στα ρώσικα, προέρχεται από την αρχαία ινδοευρωπαϊκή λέξη baba, που σημαίνει προπάτορας. πρόγονος και σε κάποιες περιπτώσεις αθάνατος πρόγονος. Το όνομα της Baba Yaga προέρχεται επίσης από την ίδια ρίζα. Στα αρχαία ρωσικά, η λέξη baba σημαίνει μάγισα, μάντισσα και μαία και ουσιαστικά δηλώνει τη γυναίκα που γνώριζε τα μυστικά της ζωής και της μαγείας, μια ιέρεια της αρχαίας θρησκείας.

Στη πορεία συνδέθηκε με τη λέξη babushka (στα ρώσικα бабушка) που σημαίνει γιαγιά, γριά. Στη ρωσική αργκό κάποιες φορές η λέξη baba έχει έναν υποτιμητικό, εξευτελιστικό χαρακτήρα και αναφέρεται σε γερασμένους άνδρες και γυναίκες που θεωρούνται άτιμοι ή αγύρτες. Ενδεχομένως, σ΄αυτή την υποτιμητική έννοια να οδήγησε η γνώμη που οι σύγχρονοι έχουν για όσους προβλέπουν τη μοίρα (μάντεις, μάντισσες). Στα πολωνικά επίσης το baba συχνά υποδηλώνει την βρώμικη γριά γυναίκα.

Child slaves of the witch and bone fence, illustration, 1916

Για το δεύτερο συνθετικό,Υaga, δεν υπάρχει κάποια σαφής ερμηνεία μεταξύ των μελετητών/ερευνητών. Ο Alexander Afanasyev, ο οποίος συγκέντρωσε στην έκδοση των λαϊκών παραμυθιών πάνω από 600 ιστορίες, πίστευε ότι η λέξη προερχόταν από το πρωτο-σλαβικό ož και το σανσκριτικό ahi που σημαίνει φίδι, συνδέοντας τη φιγούρα της με τις ιέρειες των μητριαρχικών κοινωνιών που υπηρετούσαν τη Μεγάλη Μητέρα και παρουσιάζονται να «συνομιλούν» με τα φίδια (όπως έχουμε δει και σε τοιχογραφίες στη Κνωσσό). Νεότερα στοιχεία σε διάφορες σλαβικές γλώσσες συνδέουν τη λέξη Yaga με την ασθένεια και τον πόνο καθώς εκτιμούν ότι προέρχεται από τη λέξη jeza, η οποία στα σέρβικα σημαίνει φρίκη, ρίγος, ψυχρός και στα πολωνικά μάγισσα. Ο όρος προέρχεται ή συγγενεύει, όπως φαίνεται, με τη λέξη jęza / jędza (που σημαίνει «ασθένεια») και εμφανίζεται στην παλαιά εκκλησιαστική σλαβική ορολογία.

Στην πραγματικότητα, η Baba Yaga είναι μια αρχαία Ιέρεια/ Μάγισσα, η οποία, όπως όλα τα παγανιστικά πρότυπα, εξευτελίστηκε και λοιδωρήθηκε με την έλευση και επικράτηση του χριστιανισμού. Παρά την μετατροπή της σε μια φρικιαστική φιγούρα, κράτησε κάποια από τα στοιχεία της ιερότητας της, όπως το γουδί και την ασημένια σημύδα ενώ ο μύθος αναφέρεται στα γαλάζια τριαντάφυλλα ως στοιχείο της αρχαίας θηλυκής κυριαρχίας της.

Το γουδί μπορεί να μοιάζει παράξενο για τη σύγχρονη εποχή, όμως αποτελεί χαρακτηριστικό της μαγικής της ιδιότητας. Ας μη λησμονούμε πως γουδί χρησιμοποιούν οι αλχημιστές και οι φαρμακοποιοί για να ανακατέψουν τα υλικά τους. Παράλληλα, είναι δείγμα της γυναικείας της ιδιότητας. Το γουδί και γουδοχέρι, είναι μαγειρικό σκεύος το οποίο χρησιμοποιείται από την αρχαιότητα, για την παρασκευή συστατικών ή ουσιών με τη σύνθλιψη και την άλεσή τους, σε μια λεπτή πάστα ή σκόνη και μόνο οι μυημένοι ήξεραν τα υλικά αλλά και την ποσότητα.

Παράλληλα, μας παραπέμπει στη χύτρα, το ιερό σκεύος των Κελτών, όπου ο εκάστοτε Δρυΐδης έφτιαχνε τα μαγικά σκευάσματα (ένα από αυτά τα σκευάσματα ήταν και ο μαγικός ζωμός στις ιστορίες του Αστερίξ και του Οβελίξ). Η χρήση μαγειρικών σκευών ως ιερά στοιχεία δεν είναι τυχαία από τις αρχαίες αγροτικές κοινωνίες, καθώς η παρασκευή τροφής και φαρμακευτικών σκευασμάτων ήταν ιδιαίτερα σημαντική και συνδεόταν με την ευημερία της ομάδας/φυλής. 

Το δεύτερο στοιχείο της ιερότητας της Βaba Yaga είναι η σκούπα από ασημένια σημύδα. Το ασημί θεωρείται κάτι σαν καθρέφτης λόγω της αντανάκλασης που κάνει. Οι θεραπευτικές του ιδιότητες βοηθούν να εξελιχθούν τα πράγματα, ενώ αποδεσμεύουν από κάθε τι που δηλητηριάζει την ζωή. Η σημύδα επίσης είναι ένα δένδρο με θεραπευτικές ιδιότητες. Οι λαοί της Σιβηρίας θεωρούσαν τη σημύδα ως Κοσμικό Δέντρο και για τους Ρώσους ήταν το σύμβολο της άνοιξης. Οι Κέλτες τη θεωρούσαν ως το δέντρο των νεκρών (τους σκέπαζαν με τα φύλλα της) και την είχαν ως σύμβολο μεταμόρφωσης γιατί φύτρωνε στις ψηλότερες πλαγιές από όλα τα άλλα φυλλοβόλα δέντρα.

Επίσης, τα γαλάζια τριαντάφυλλα έχουν διπλό συμβολισμό. Από τη μια το ρόδο αποτελεί το σύμβολο του αιώνιου θηλυκού και από την άλλη το γαλάζιο είναι το χρώμα της ουράνιας συνείδησης, της αρμονίας και της ηρεμίας. Συμβολίζει την αθανασία, το νου, την αποκάλυψη, την σοφία, την ευσέβεια και την ψυχρότητα.  Η Baba Yaga, η ισχυρή αυτή μάγισσα των αρχαίων χρόνων, μέσα από κάθε ιστορία στην οποία εμπλέκεται, προσπαθεί να κερδίσει την ηρεμία και την αρμονία. Όλα αυτά που στερήθηκε με την πτώση των μητριαρχικών κοινωνιών. Αν λοιπόν κάποια στιγμή βρεθεί στο δρόμο σας, μη φοβηθείτε. Αρκεί η καρδιά σας να είναι αγνή και θα περάσετε τις δοκιμασίες που θα σας θέσει ως άλλη Σφίγγα, ενώ η ίδια θα έχει κάνει ένα ακόμη βήμα προς την πνευματική της ολοκλήρωση.

*Απόσπασμα από αδημοσίευτη ιστορία μου σχετικά με την Baba Yaga. 

Πηγές

  • «O Βιασμός της Κοκκινοσκουφίτσας- Η σκοτεινή όψη των παραμυθιών», Γιώτα Χουλιάρα, (Εκδόσεις Άλλωστε 2017)
  • «Baba Yaga.The Ambiguous Mother and Witch of the Russian Folktale», Andreas Johns, (Peter Lang 2004)
  • «Baba Yaga, the Witch from Slavic Fairy Tales », Małgorzata Oleszkiewicz-Peralba
  • «Morphology of the Folk Tale», Vladimir Propp, ( University of Texas Press, 1968) «Slavic Witchcraft: Old World Conjuring Spells and Folklore», Natasha Helvin, (Destiny Books 2019)
  • Adapting Skazki: How American Authors Reinvent Russian Fairy Tales, Sarah H Krasner,  Claremont Colleges Library, 2017 

Cover art by kreska90

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα., συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά