Manitou, το ζωοδόχο πνεύμα των Ινδιάνων

by Ηλίας Τσιάρας

Καλώς ορίσατε και αυτή τη βδομάδα στη στήλη Dark Whispers. Για σήμερα σας έχω ετοιμάσει ένα ταξίδι στα δυτικά, ορμώμενος από ένα εκ των πλέον ευπώλητων βιβλίων ενός συγγραφέα που έχει πάρα πολλούς φανατικούς αναγνώστες στη χώρα μας. Ο λόγος φυσικά για τον Σκοτεινό Πρίγκιπα του Τρόμου, τον Σκωτσέζο Graham Masterton και το διασημότερo ίσως βιβλίο του (έχει μεταφερθεί και στη μικρή οθόνη, παρακαλώ), το ανατριχιαστικό Μανιτού, το οποίο κυκλοφορεί στα Ελληνικά από τις εκδόσεις Jemma Press, μαζί με άλλες τέσσερις (!) συνέχειες.

Εγώ μαζί με τον Graham Masterton στο Fantasmagoria 2018

Εάν είστε άνω των –άντα, ίσως να είχατε την τύχη να διαβάσετε τη συγκεκριμένη παράξενη λέξη σε ένα περιοδικό θρύλο των `80s, την Περιπέτεια. Εκεί, μαζί με τον ομορφούλη πρωταγωνιστή Λοχαγό Μαρκ, υπήρχε και ο Ινδιάνος (ναι, είμαι πατροπαράδοτος τύπος, δε χρησιμοποιώ τον χαρακτηρισμό Native American) Θλιμμένος Μπούφος, απόγονος μάγου, ο οποίος πολύ συχνά επικαλούταν τον Μεγάλο Μανιτού. Αλλά φυσικά, εκεί δεν παρουσιαζόταν ο δαιμονικός Μισκουαμάκους. Οπότε, εύλογα γεννιέται το εξής ερώτημα: τι είναι τελικά ο/το Μανιτού;

Αλγκονκίνοι και Ανιμισμός

Ο όρος Μανιτού προέρχεται από την ινδιάνικη φυλετική ομάδα των Αλγκονκίνων, η οποία ήταν και η πρώτη που ήρθε σε επαφή με τους λευκούς κατακτητές. Είναι ένας αρκετά περίπλοκος όρος που αδυνατεί να μεταφραστεί επακριβώς, αλλά λίγο πολύ περικλείει μέσα του την έννοια μιας πανταχού παρούσας ζωτικής δύναμης, ένα παντοδύναμο πνεύμα που βρίσκεται μέσα στα πάντα (ζώα, φυτά, ποτάμια, πέτρες) και εκδηλώνεται ακόμα και μέσα από γεγονότα, καταστροφές και λοιπές φυσικές διεργασίες. Σε κάποιες από τις παραδόσεις των Αλγκονκίνων, αναφέρεται ο όρος Gitche Manitou, ο οποίος υποδηλώνει ένα ‘σπουδαίο/μεγάλο πνεύμα’ ή ένα ‘ανώτερο ον’. Αξίζει να αναφερθεί πως και οι δύο αυτές λέξεις προϋπάρχουν της έλευσης των λευκών και της πρώτης καταγραφής της Roanoke, της γλώσσας των συγκεκριμένων φυλών ινδιάνων από τον Thomas Harriot το 1585. Μπορεί η λέξη Μανιτού να αποδίδεται στους Αλγκονκίνους, αλλά η έννοια αυτή ενός πνεύματος που ‘ζει’ μέσα σε οτιδήποτε βλέπουμε, ακούμε, μυρίζουμε και αισθανόμαστε (ακόμα και όσα βλέπουμε στα όνειρά μας) είναι βαθιά ριζωμένη στην αρχέγονη ινδιάνικη παράδοση και απόλυτα συνυφασμένη με την αρχαιότατη μορφή λατρείας, τον αποκαλούμενο ανιμισμό. Αποτελεί τη βάση της πνευματικής κουλτούρας των Ινδιάνων, και όλες οι φυλές έχουν τον δικό τους αντίστοιχο ορισμό για να την περιγράψουν. Οι Ιροκουά χρησιμοποιούν την έννοια orenda, οι Σιου έχουν τη wakan και οι Τσεγιέν την ονομάζουν maiyun.       

‘Le grand Sacrifice des Canadiens a Quitchi-Manitou ou le grand esprit’, Bernard Picart (1673-1733)

Άγγλοι και Γάλλοι κατακτητές

Όπως ίσως μπορείτε να φανταστείτε, μια κοσμοθεωρία που ασπαζόταν κάποια πνευματική δύναμη η οποία αποτελούσε κομμάτι κάθε ζωντανού οργανισμού αλλά και ‘άψυχου’ (για τα δυτικά πρότυπα πάντα) αντικειμένου ή φυσικού φαινομένου, φάνταζε εντελώς εξωγήινη (και βλάσφημη) στα μάτια των πουριτανών Άγγλων. Αντίθετα, οι πιο ‘ανοιχτόμυαλοι’ Γάλλοι Ιησουίτες, προσπάθησαν να καταδείξουν κάποια αναλογία μεταξύ των ανιμιστικών πεποιθήσεων των Ινδιάνων και την ύπαρξη των χριστιανών αγίων, κατορθώνοντας μάλιστα να προσηλυτίσουν κάποιους ιθαγενείς. Η διαφορετική αυτή προσέγγιση ίσως και να έπαιξε καίριο ρόλο στον Γαλλοϊνδιανικό πόλεμο (1754-1763) όταν και η πλειοψηφία των αυτοχθόνων φυλών συμμάχησαν με τη Γαλλία παρά με τη Βρετανία. Μόνο οι πλέον πολεμόχαροι Ιροκουά και Τσερόκι τάχθηκαν με το μέρος των Βρετανών, οι οποίοι τελικά στέφθηκαν νικητές, περιορίζοντας τη γαλλική επιρροή στην περιοχή της Καραϊβικής.

Σαμανισμός και Μανιτού

Αναπόσπαστο κομμάτι της πολιτιστικής/πνευματικής παράδοσης των Ινδιάνων είναι το αξίωμα του σαμάνου ή εάν προτιμάτε, του μάγου της φυλής. Ο άντρας ή η γυναίκα που κατείχε αυτήν την περίοπτη θέση στην κοινωνία των ιθαγενών, χρησιμοποιούσε το Μανιτού για να προβλέψει τα μελλούμενα, να αλλάξει τις καιρικές συνθήκες αλλά και να γιατρέψει κάποιον άρρωστο. Προκειμένου να μπορέσει να χειριστεί σωστά το Μανιτού, ο μάγος έπρεπε πρώτα να φτάσει σε έκσταση με τη βοήθεια τελετουργικών τυμπάνων, χορού, τραγουδιού αλλά και παραισθησιογόνων ουσιών, κυρίως μανιταριών (τα γνωστά στις μέρες μας ως magic mushrooms). Επίσης, και τα άλλα μέλη της φυλής αλληλεπιδρούσαν με το Μανιτού, καθώς επιζητούσαν την επίσκεψη κάποιου πνεύματος μέσω μιας διαδικασίας γνωστής ως ‘αναζήτηση οράματος-vision quest’. Κατά τη διάρκεια της αναζήτησης αυτής, που επί της ουσίας ήταν μια τελετή ενηλικίωσης, το άτομο απομακρυνόταν από τη φυλή του, και μετά από μέρες νηστείας, προσευχής και χρήσης παραισθησιογόνων δεχόταν την επίσκεψη -συνήθως- ενός ζώου (αν και υπάρχουν καταγραφές και για μια φωνή ή κάποιο αντικείμενο ή φαινόμενο), το οποίο και γινόταν το προσωπικό του τοτέμ (πνεύμα-φύλακας).   

Πολλά, διαφορετικά πνεύματα

Ο Basil Johnston, ένας εκ των σπουδαιότερων μελετητών και συγγραφέων που έχουν ασχοληθεί με την κουλτούρα των Ινδιάνων, έχει καταγράψει πολλά διαφορετικά Μανιτού, και τα έχει συνδέσει με κάποιον συγκεκριμένο τομέα. Ενδεικτικά αναφέρουμε τους Kitchi-Manitou, ο δημιουργός του υλικού κόσμου, Muzzu-Kummik-Quae, η Θεά-Γη, Ae-pungishimook, η ενσάρκωση του θανάτου που πλάγιασε με μια θνητή η οποία γέννησε τέσσερις γιους, μισούς ανθρώπους και μισά Μανιτού. Ο ίδιος ερευνητής σημειώνει πως υπάρχουν και Μανιτού που ταυτίζονται με κάποια εποχή ή μια κατάσταση όπως τα Maundau-meen, το Πνεύμα του Καλαμποκιού και Gawaunduk, το Πνεύμα του Έλατου. Φυσικά υπάρχουν και πνεύματα που σχετίζονται με το κακό, όπως ο Pauguk, ο Ιπτάμενος Σκελετός ή και το περιβόητο Windigo (Wendigo), τα οποία όμως δεν είναι εκ φύσεως σατανικά, απλώς δρουν ως προπομποί δεινών ή ως προειδοποιήσεις για κάποια ενδεχόμενη κακή πράξη.

Ο σατανικός Μισκουαμάκους

Όπως ελπίζω να έχετε συνειδητοποιήσει μέχρι τώρα, ο συγκεκριμένος ‘κακός’ δεν είναι στην πραγματικότητα κάποιο Μανιτού αλλά το πνεύμα ενός σατανικού σαμάνου που ζητά εκδίκηση από τους λευκούς για τα εγκλήματα και τα κρίματα εναντίον του λαού του. Ένα αρκετά ενδιαφέρον στοιχείο είναι η ιστορία πίσω από το όνομα του συγκεκριμένου πρωταγωνιστή. Η πρώτη του αναφορά γίνεται στο κλασικό πια μυθιστόρημα του August Derleth, που βασίστηκε σε κάποια κείμενα του Lovecraft, The Lurker at the Threshold. Εκεί, μέσα στις σελίδες του βιβλίου Of Evill Sorceries Done in New-England of Daemons in No Humane Shape (επινόημα του Derleth) υπάρχει ένας πολύ ισχυρός μάγος της φυλής των Wampanaug ο οποίος διδάσκει στον πρόγονο του πρωταγωνιστή  τη μαγική τέχνη και τον βοηθά να φυλακίσει τον Ossadagowah, έναν απόγονο του Μεγάλου Παλαιού Tsathoggua.

Κάπου εδώ λέω να σταματήσω να σας ζαλίζω καθώς αποκλείεται να εντρυφήσει κανείς στη θρησκευτική παράδοση ενός τόσο ενδιαφέροντος λαού όπως οι Ινδιάνοι μέσα από λίγες γραμμές. Ελπίζω να έγινε φανερή η διαφορά ανάμεσα στο Μανιτού το οποίο λάτρευαν (και κάποιοι συνεχίζουν μέχρι και στις μέρες μας) οι γηγενείς κάτοικοι της Βόρειας Αμερικής και το εκδικητικό πνεύμα που εμπνεύστηκε ο Masterton. Μέχρι την επόμενη φορά, να διαβάζετε Τρόμο. Κάνει καλό.

Πηγές

Bender, Herman (2011). The Spirit of Manitou Across North America (διαθέσιμο εδώ)
Dilon, L. Grace. Manitous (διαθέσιμο εδώ)
Spence, Lewis (1995). Ινδιάνοι: φυλές ,έθιμα και ιστορία, Εκδόσεις Ιάμβλιχος, Αθήνα.
en.wikipedia.org
en.wikipedia.org
en.wikipedia.org
en.wikipedia.org

προτεινουμε επίσης

Leave a Comment

* Χρησιμοποιώντας αυτή τη φόρμα., συμφωνείτε με την αποθήκευση των στοιχείων και δεδομένων σας στη βάση του ιστότοπου για στατιστικές αναλύσεις.

Η Nyctophilia.gr χρησιμοποιεί cookies για να εξασφαλίσει τη σωστή λειτουργία της, την δυνατότητά σας να επικοινωνήσετε μαζί μας, καθώς και να βελτιώσει την εμπειρία σας στο website. Χρησιμοποιώντας αυτόν τον ιστότοπο, συμφωνείτε με τη χρήση των cookies. Αποδοχή Αναλυτικά